برق مردم کجا میرود؟ / ردپای ۲۰۰۰ مگاواتی ماینرها در قطعی برق ایران
قطعی برق در ایران معمولاً با کمبود ظرفیت تولید، فرسودگی شبکه، گرمای هوا و رشد مصرف توضیح داده میشود؛ اما در دل شبکه برق کشور یک مصرفکننده بزرگ و عمدتاً پنهان نیز فعالیت میکند. استخراج غیرمجاز رمزارز طبق تازهترین برآوردهای شرکت توانیر بیش از ۲۰۰۰ مگاوات برق مصرف میکند و ممکن است بین ۲۰ تا ۳۰ درصد ناترازی شبکه برق کشور را به خود اختصاص داده باشد. ابعاد این مصرف شاید تا مدتها فقط یک برآورد بود، اما در جریان جنگ ۱۲ روزه یک اتفاق غیرمنتظره تصویر واضحتری از ماجرا نشان داد. با اختلال و قطع اینترنت، ناگهان هزاران مگاوات از مصرف برق کشور ناپدید شد؛ اتفاقی که شرکت توانیر بخش بزرگی از آن را مستقیماً به خاموش شدن ماینرهای غیرمجاز نسبت داد.
یک آزمایش ناخواسته؛ اینترنت رفت و ۲۴۰۰ مگاوات مصرف برق ناپدید شد
محمد الهداد، معاون انتقال و تجارت خارجی توانیر، پس از جنگ ۱۲ روزه اعلام کرد که با قطع اینترنت، دستکم ۲۴۰۰ مگاوات بار از شبکه سراسری برق کشور کم شد. به گفته او، این میزان مصرف مربوط به فعالیت بیش از ۹۰۰ هزار دستگاه ماینر بوده و در آن مقطع حدود ۱۵ درصد ناترازی شبکه برق را تشکیل میداده است.
عدد ۲۴۰۰ مگاوات زمانی قابلتوجهتر میشود که بدانیم صحبت از یک مصرفکننده معمولی یا یک صنعت بزرگ نیست؛ این بار عمدتاً در هزاران مرکز پراکنده و غیرمجاز شکل گرفته و بسیاری از آنها مستقیماً از شبکه عمومی برق استفاده میکنند.
البته کاهش مصرف برق در دوران جنگ را نمیتوان بهطور کامل و بدون خطا به ماینرها نسبت داد؛ تعطیلی برخی فعالیتهای اقتصادی نیز میتوانسته در کاهش بار شبکه نقش داشته باشد. با این حال، خود توانیر بخش عمده این کاهش را ناشی از توقف فعالیت استخراج غیرمجاز رمزارز اعلام کرده است.
حالا توانیر میگوید بیش از ۲۰۰۰ مگاوات برق در ماینرهای غیرمجاز میسوزد
ماجرا به جنگ محدود نمانده است. هادی سفیدمو، مجری نظارت و ساماندهی استخراج رمزدارایی شرکت توانیر، اخیراً اعلام کرده برآوردهای این شرکت از مصرف بیش از ۲۰۰۰ مگاواتی ماینینگ غیرمجاز در ایران حکایت دارد.
بر اساس همین برآورد، استخراج غیرمجاز رمزارز میتواند ۲۰ تا ۳۰ درصد ناترازی برق کشور را تشکیل دهد؛ سهمی که اگر دقیق باشد، ماینرها را از یک مصرفکننده حاشیهای به یکی از عوامل جدی تشدیدکننده بحران برق تبدیل میکند.
به زبان ساده، اگر شبکه در ساعات اوج مصرف چند هزار مگاوات با کمبود برق مواجه باشد، حذف یک بار دائمی بیش از ۲۰۰۰ مگاواتی میتواند در تعداد و شدت محدودیتهای اعمالشده بر خانوار و صنعت اثر قابلتوجهی داشته باشد.
یک ماینر؛ برق ۱۰ خانوار
دلیل اهمیت ماینرها فقط توان بالای دستگاهها نیست، بلکه مدت فعالیت آنهاست. ماینر برخلاف بسیاری از وسایل برقی، برای سودآوری باید تقریباً بهصورت شبانهروزی کار کند.
طبق اظهارات مقامهای توانیر، یک دستگاه استخراج رمزارز بهطور متوسط حدود ۳.۵ تا ۴ کیلووات توان مصرف میکند و با توجه به فعالیت مداوم آن، مصرف برق هر دستگاه میتواند معادل مصرف حدود ۱۰ خانوار باشد.
حالا کافی است این عدد در صدها هزار دستگاه ضرب شود. مصرفی که در سطح یک دستگاه چندان عجیب به نظر نمیرسد، در مقیاس ملی به باری چند هزار مگاواتی تبدیل میشود؛ آن هم باری که بخش بزرگی از آن در آمار رسمی فعالیتهای مجاز اقتصادی دیده نمیشود.
آیا واقعاً ماینرها برق مردم را قطع میکنند؟
اینجا باید میان «عامل بحران برق» و «عامل تشدیدکننده بحران» تفاوت گذاشت. اینکه تمام قطعیهای برق ایران به ماینرها نسبت داده شود، تحلیل دقیقی نیست. حتی مقامهای توانیر نیز در گذشته تأکید کردهاند که نمیتوان همه ناترازی را به استخراج رمزارز نسبت داد. مشکلات صنعت برق ایران بسیار عمیقتر از ماینینگ است و مسائلی مانند کمبود سرمایهگذاری در تولید، فرسودگی زیرساختها، محدودیت سوخت نیروگاهها و رشد مصرف نیز در شکلگیری بحران نقش دارند.
اما این واقعیت نیز قابل چشمپوشی نیست که وقتی شبکه با کمبود چند هزار مگاواتی مواجه است، مصرف غیرمجاز بیش از ۲۰۰۰ مگاوات برق میتواند تفاوت مهمی ایجاد کند. ماینرها شاید سازنده تمام بحران برق ایران نباشند، اما طبق آمار خود وزارت نیرو، سهم آنها آنقدر بزرگ است که حذفشان بتواند بخشی از فشار شبکه را کاهش دهد.
برق یارانهای چگونه به بیتکوین تبدیل میشود؟
پشت جذابیت استخراج رمزارز در ایران یک متغیر اقتصادی مهم قرار دارد: برق. فعالیت استخراج زمانی سودآورتر میشود که هزینه انرژی پایین باشد و همین مسئله استفاده غیرمجاز از انشعابهای خانگی، صنعتی، کشاورزی یا تجاری را جذاب میکند.
در چنین حالتی یک مسئله توزیعی نیز شکل میگیرد. برق با هزینه سنگین سرمایهگذاری، سوخت و نگهداری تولید میشود، اما بخشی از آن بهصورت غیرقانونی صرف استخراج دارایی دیجیتال میشود؛ در حالی که هزینه کمبود شبکه میتواند به شکل قطعی برق کارخانهها، کسبوکارها و خانوارها ظاهر شود.
داستان ماینرها به همین دلیل فقط یک مسئله فناوری یا رمزارز نیست؛ مسئلهای درباره نحوه تخصیص یکی از کمیابترین منابع اقتصاد ایران است.
خاموشیها تمام میشود؛ ماینرها چه میشوند؟
اهمیت این موضوع درست در زمانی بیشتر شده که وزیر نیرو وعده داده با عبور از اوج مصرف، ناترازی شبکه کاهش پیدا کند و خاموشیها متوقف شود. اگر قرار باشد این وعده در سالهای آینده نیز پایدار بماند، صرفاً کاهش دمای هوا کافی نیست و یکی از سادهترین منابع آزادسازی ظرفیت شبکه، مقابله با مصرف چند هزار مگاواتی استخراج غیرمجاز رمزارز است.
با این حال حتی خاموش شدن تمام ماینرهای غیرمجاز نیز درمان کامل صنعت برق ایران نخواهد بود. حذف این بار میتواند فشار شبکه را کاهش دهد، اما مشکل سرمایهگذاری، تولید و زیرساخت همچنان باقی خواهد ماند.
ماجرای ۲۴۰۰ مگاوات اما یک پیام روشن داشت: بخشی از برقی که در روزهای اوج مصرف برای آن خاموشی اعمال میشود، جایی خارج از مصرف عادی خانوار و صنعت در حال تبدیل شدن به رمزارز است. اینکه این سهم دقیقاً ۱۵، ۲۰ یا ۳۰ درصد ناترازی باشد، میتواند محل بحث باشد؛ اما با اعداد اعلامشده از سوی خود توانیر، دیگر نمیتوان نقش ماینرهای غیرمجاز در بحران برق ایران را یک مسئله حاشیهای دانست.
