بنزین ۱۵ هزار تومان شود، مصرف فقط ۳ درصد کم میشود
بحث افزایش قیمت بنزین دوباره به یکی از حساسترین موضوعات اقتصادی کشور تبدیل شده است. در دولت درباره اصلاح قیمت و شیوههای مختلف آن بحث میشود و در سوی دیگر، تجربههای قبلی باعث شده افکار عمومی نسبت به هر تغییری در قیمت سوخت واکنش زیادی نشان دهد. با این حال، یک پرسش اساسی کمتر مورد توجه قرار میگیرد: اگر بنزین گران شود، واقعاً مصرف چقدر پایین میآید؟
پاسخ گزارش سازمان برنامه و بودجه چندان امیدوارکننده نیست. شبیهسازی این گزارش نشان میدهد حتی اگر نرخ سوم بنزین تا ۱۵ هزار تومان افزایش پیدا کند، مصرف سالانه بنزین در کوتاهمدت تنها حدود ۳.۳۹ درصد کاهش خواهد یافت. مصرف از حدود ۴۳.۸ میلیارد لیتر در وضعیت پایه به نزدیک ۴۲.۴ میلیارد لیتر میرسد؛ یعنی افزایش قابلتوجه قیمت، تنها حدود ۱.۴ میلیارد لیتر از مصرف سالانه کم میکند.
قیمت بالا میرود، اما مصرف سخت پایین میآید
در سناریوی نرخ سوم ۵ هزار تومانی، کاهش مصرف تنها ۰.۸۳ درصد برآورد شده است. با رسیدن نرخ سوم به ۱۰ هزار تومان، این کاهش به ۲.۲۱ درصد میرسد و حتی در سناریوی ۱۵ هزار تومانی نیز از ۳.۴ درصد فراتر نمیرود. این اعداد نشان میدهد تقاضای بنزین در ایران، دستکم در کوتاهمدت، نسبت به قیمت انعطاف چندانی ندارد.
بخشی از این مسئله به ساختار سهنرخی بازار بنزین مربوط میشود. افزایش نرخ سوم تنها بخشی از مصرف را مستقیماً تحت تأثیر قرار میدهد و بخش بزرگی از بنزین همچنان با نرخهای سهمیهای و نیمهیارانهای عرضه میشود. علاوه بر این، خانوارها در کوتاهمدت نمیتوانند بهسادگی خودرو، محل سکونت یا شیوه رفتوآمد خود را تغییر دهند و در بسیاری از مناطق نیز جایگزین مناسبی برای خودرو شخصی وجود ندارد.
تورم هم اثر افزایش قیمت را محدودتر میکند. گزارش تأکید دارد که اگر قیمت بنزین کمتر از سطح عمومی قیمتها افزایش یابد، قیمت حقیقی آن لزوماً رشد زیادی نمیکند؛ در نتیجه مصرفکننده همچنان بنزین را نسبت به بسیاری از کالاهای دیگر ارزان تلقی میکند. به همین دلیل است که در اقتصاد تورمی، حتی افزایش قابلتوجه قیمت اسمی بنزین الزاماً به کاهش شدید مصرف منجر نمیشود.
نتیجه برای سیاستگذار روشن است: افزایش قیمت بنزین ممکن است درآمد دولت را بیشتر کند و بخشی از مصرف را کاهش دهد، اما قرار نیست بهتنهایی مشکل مصرف بالای بنزین را حل کند. اگر هدف واقعاً کاهش مصرف باشد، اصلاح قیمت باید در کنار توسعه حملونقل عمومی، بهبود بهرهوری خودروها و اصلاح ناوگان دنبال شود؛ وگرنه ممکن است هزینه بنزین برای مردم چند برابر شود، اما مصرف کشور فقط چند درصد پایین بیاید.
