مهریه را بخشیدهاید؛ میتوانید پس بگیرید؟ / یک کلمه در سند میتواند همهچیز را عوض کند
«مهریهام را بخشیدم اما پشیمان شدهام؛ میتوانم دوباره آن را مطالبه کنم؟»
مهریه را بخشیدهاید؛ میتوانید پس بگیرید؟ / یک کلمه در سند میتواند همهچیز را عوض کند
«مهریهام را بخشیدم اما پشیمان شدهام؛ میتوانم دوباره آن را مطالبه کنم؟»
پاسخ این سؤال همیشه یکسان نیست. ممکن است یک زن بعد از بخشیدن مهریه دیگر هیچ راهی برای مطالبه آن نداشته باشد، اما در پروندهای دیگر امکان برگشت از بخشش وجود داشته باشد.
دلیل این تفاوت، عبارتی است که هنگام بخشیدن مهریه استفاده شده است: ابراء، هبه، بذل، صلح یا بخشش در مقابل طلاق.
به همین دلیل، پیش از امضای هر سندی درباره مهریه باید دقیقاً دانست چه حقی در حال اسقاط شدن است.
اگر نوشته باشید «شوهرم را از مهریه ابراء کردم» چه میشود؟
این شاید مهمترین حالت باشد.
ماده ۲۸۹ قانون مدنی، ابراء را صرفنظر کردن طلبکار از حق خود تعریف میکند. از طرف دیگر، ماده ۸۰۶ قانون مدنی تصریح میکند که اگر طلبکار، طلب خود را به بدهکار ببخشد، حق رجوع ندارد.
مهریهای که هنوز پرداخت نشده، معمولاً یک دین بر عهده شوهر است. بنابراین اگر زن به صورت قطعی شوهر را از پرداخت آن بریالذمه کند، اصل بر این است که دیگر نمیتواند صرفاً به دلیل پشیمانی دوباره همان مهریه را مطالبه کند.
دیوان عالی کشور نیز در آرایی همین برداشت را تأیید کرده است. در یک رأی سال ۱۴۰۲، دیوان اعلام کرد مهریه دین است و وقتی طلبکار آن را به بدهکار ببخشد، امکان رجوع وجود ندارد.
پس اگر امروز ۵۰۰ سکه را ببخشید فردا نمیتوانید پس بگیرید؟
اگر ۵۰۰ سکه هنوز پرداخت نشده و زن بهصورت قطعی دین شوهر را ابراء کرده باشد، صرف پشیمانی برای بازگرداندن مهریه کافی نیست.
دیوان عالی کشور در پروندهای دیگر نیز اعلام کرده مهریه پرداختنشده، طلب زن از شوهر است و بخشش چنین طلبی را نمیتوان مثل هبه یک مال عادی تلقی کرد؛ در نتیجه مقررات رجوع از هبه به آن اعمال نمیشود.
به زبان ساده:
| نحوه بخشش | امکان برگشت |
|---|---|
| ابراء قطعی مهریه پرداختنشده | اصولاً خیر |
| بخشیدن طلب مهریه به خود شوهر | اصولاً خیر |
| هبه یک مال مشخص | در بعضی شرایط بله |
| بذل مهریه در طلاق خلع | در شرایط خاص و در زمان عده ممکن است |
| بخشش مشروط به انجام طلاق | بستگی به متن توافق و تحقق شرط دارد |
«هبه مهریه» با «ابراء مهریه» چه فرقی دارد؟
اینجا یکی از مهمترین تفاوتهای حقوقی وجود دارد.
در هبه، شخص مالی را که مالک آن است به دیگری میبخشد. قانون مدنی در ماده ۸۰۳ در اصل امکان رجوع از هبه را پذیرفته، اما برای آن استثناهای متعددی گذاشته است؛ برای مثال اگر هبه معوض باشد و عوض داده شده باشد یا مال از مالکیت گیرنده خارج شده باشد، امکان رجوع میتواند از بین برود.
اما اگر مهریه هنوز پرداخت نشده باشد، زن یک «مال موجود در دست خودش» را به شوهر نمیدهد؛ بلکه از طلبی که از شوهر دارد میگذرد.
همین تفاوت باعث شده دیوان عالی کشور در چند پرونده بگوید نمیتوان صرفاً عبارت «هبه مهریه» را بهانه کرد و بعد با استناد به قواعد هبه، دوباره مهریه را مطالبه کرد.
چه زمانی هبه واقعاً میتواند مطرح باشد؟
فرض کنید مهریه یک ملک مشخص بوده و قبلاً رسماً به نام زن منتقل شده است.
اگر زن بعداً همان ملک را به شوهر هبه کند، دیگر موضوع فقط «طلب مهریه» نیست؛ یک مال مشخص وجود دارد که زن مالک آن شده و سپس آن را منتقل کرده است.
در چنین پروندهای قواعد هبه، نوع مال، نحوه انتقال و شرایط ماده ۸۰۳ اهمیت پیدا میکند.
پس بین این دو وضعیت تفاوت بزرگی وجود دارد:
«۵۰۰ سکه از شوهر طلب دارم و طلبم را میبخشم»
با:
«ملکی که قبلاً بابت مهریه مالک شدهام را به شوهر هبه میکنم»
این دو الزاماً حکم حقوقی یکسانی ندارند.
در طلاق خلع میشود از بخشش مهریه برگشت؟
اینجا یکی از مهمترین استثناها مطرح میشود.
در طلاق خلع، زن به دلیل کراهتی که از ادامه زندگی دارد مالی را به شوهر میدهد تا طلاق انجام شود. این مال ممکن است تمام یا بخشی از مهریه باشد.
رویه قضایی امکان رجوع زن از مالی را که در طلاق خلع بذل کرده، در دوران عده و با شرایط مربوط به این نوع طلاق به رسمیت شناخته است.
بنابراین کسی که مهریه را برای طلاق خلع داده است نباید وضعیت خود را با زنی که چند سال قبل طی یک سند رسمی شوهر را از کل مهریه ابراء کرده، یکی بداند.
اگر زن در طلاق خلع پشیمان شود چه اتفاقی میافتد؟
اگر شرایط رجوع از بذل فراهم باشد و زن در مهلت قانونی از آنچه بخشیده برگردد، وضعیت طلاق نیز میتواند تغییر کند و برای شوهر امکان رجوع به زندگی مشترک ایجاد شود.
به همین دلیل این تصمیم فقط یک مطالبه مالی ساده نیست و میتواند روی نوع طلاق و رابطه زوجیت در دوران عده هم اثر بگذارد. منابع فقهی نیز برای رجوع از بذل در طلاق خلع شرایط مشخصی ذکر کردهاند.
پس کسی نباید بدون بررسی آثار حقوقی آن صرفاً برای بازپسگیری مهریه اقدام به رجوع از بذل کند.
اگر مهریه را به شرط طلاق بخشیده باشید چه؟
اینجا متن توافق بسیار مهم میشود.
فرض کنید زن نوشته باشد:
«در صورتی که طلاق انجام شود، از مهریه خود میگذرم.»
اما طلاق در نهایت انجام نشود.
در برخی آرای قضایی، وقتی بخشش در چارچوب توافق طلاق بوده ولی خود طلاق در مهلت مقرر انجام نشده، توافق مربوط به بذل مهریه نیز بیاثر شناخته شده است.
بنابراین عبارت:
«مهریهام را بخشیدم»
با عبارت:
«در مقابل اجرای طلاق از مهریهام میگذرم»
میتواند نتیجه کاملاً متفاوتی داشته باشد.
اگر سند رسمی در دفترخانه امضا کرده باشید چه؟
رسمی بودن سند اهمیت زیادی دارد، اما حتی در سند رسمی هم عبارتی که امضا کردهاید تعیینکننده است.
ممکن است در سند نوشته شده باشد:
«زوج را نسبت به کل مهریه ابراء نمود.»
یا:
«زوجه اقرار کرد مهریه را دریافت کرده است.»
یا:
«زوجه مهریه را در قبال طلاق بذل کرد.»
یا حتی توافق به شکل صلح تنظیم شده باشد.
هر کدام از این عبارات آثار حقوقی متفاوتی دارند.
به همین دلیل پاسخ به سؤال «من در دفترخانه مهریهام را بخشیدم؛ میتوانم پس بگیرم؟» بدون دیدن متن سند ممکن نیست.
آیا میشود گفت «نمیدانستم چه چیزی امضا میکنم»؟
صرف پشیمانی یا ادعای اینکه فرد بعداً متوجه آثار سند شده، معمولاً به تنهایی برای بیاثر کردن یک سند کافی نیست.
اما موضوعاتی مانند اجبار، اکراه، جعل، فقدان قصد یا شرایط خاص دیگری میتواند بحث متفاوتی ایجاد کند که اثبات هر کدام قواعد و مدارک خودش را دارد.
بنابراین کسی که مدعی است مهریه تحت فشار یا برخلاف اراده واقعی او بخشیده شده، با یک پرونده متفاوت از «پشیمان شدن از بخشش» روبهرو است.
قبل از بخشیدن مهریه این کلمات را جدی بگیرید
مهمترین نکته این گزارش همین است:
ابراء، بذل، هبه و صلح مترادف نیستند.
ممکن است فردی تصور کند در همه این موارد صرفاً نوشته «مهریهام را بخشیدم»، در حالی که از نظر حقوقی نتیجه هر کدام میتواند متفاوت باشد.
اگر سندی قرار است درباره چند صد سکه، ملک یا مبلغ قابل توجهی تنظیم شود، تفاوت یک یا دو کلمه ممکن است تعیین کند که فرد بعداً حق مطالبه دارد یا برای همیشه آن را از دست داده است.
بالاخره مهریه بخشیدهشده را میشود پس گرفت یا نه؟
پاسخ کوتاه این است:
گاهی بله، اما در بسیاری از موارد خیر.
اگر مهریه پرداختنشده به صورت قطعی ابراء شده باشد، اصل بر عدم امکان رجوع است. اگر موضوع یک مال مشخص و هبه واقعی باشد، ممکن است مقررات رجوع از هبه مطرح شود. اگر مهریه در طلاق خلع بذل شده باشد نیز در شرایط خاص امکان رجوع در دوران عده وجود دارد.
بنابراین پیش از هر اقدامی باید اول مشخص شود در سند دقیقاً چه نوشته شده است؛ چون در پرونده مهریه، گاهی یک کلمه میتواند نتیجه چند میلیارد تومان اختلاف مالی را تغییر دهد.
