هشدار درباره آینده جمعیت ایران؛ تا ۲۵ سال دیگر یکسوم کشور سالمند میشوند؟
امیرحسین بانکیپور، رئیس کمیسیون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مجلس، درباره سرعت سالمند شدن جمعیت ایران هشدار داده و گفته است در صورت ادامه روند فعلی، کشور طی ۲۵ سال آینده با بحران جدی پیری جمعیت روبهرو خواهد شد. آمارهای تازه نیز از کاهش نرخ باروری و افت قابل توجه تعداد تولدها در کشور حکایت دارند.
امیرحسین بانکیپور، رئیس کمیسیون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مجلس، درباره سرعت سالمند شدن جمعیت ایران هشدار داده و گفته است در صورت ادامه روند فعلی، کشور طی ۲۵ سال آینده با بحران جدی پیری جمعیت روبهرو خواهد شد. آمارهای تازه نیز از کاهش نرخ باروری و افت قابل توجه تعداد تولدها در کشور حکایت دارند.
بحران سالمندی جمعیت دیگر فقط یک پیشبینی دوردست نیست. کاهش تعداد تولدها، پایین آمدن نرخ باروری و افزایش سهم سالمندان در ترکیب جمعیت، نشانههایی هستند که نگرانی درباره آینده جمعیتی ایران را جدیتر کردهاند.
بانکیپور با اشاره به این روند هشدار داده است که اگر کشور وارد مرحله عمیق بحران جمعیتی شود، بازگشت از آن بهسادگی امکانپذیر نخواهد بود. اهمیت این هشدار زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم بر اساس آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان حوزه جمعیت، نرخ باروری ایران در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱.۳۴ فرزند بهازای هر زن رسیده است؛ رقمی که فاصله زیادی با سطح جانشینی جمعیت دارد.
پیشبینی سالمند شدن یکسوم جمعیت ایران تا سال ۱۴۳۰
یکی از اعداد مهم در هشدارهای جمعیتی، پیشبینی افزایش سهم سالمندان در سالهای آینده است. بر اساس اظهارات دبیر ستاد ملی جمعیت، در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲.۶ درصد جمعیت کشور ۶۰ ساله و بیشتر بودهاند. در صورت ادامه روند فعلی، پیشبینی شده است این سهم تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۳۲ درصد برسد.
به این ترتیب، در افق ۲۵ ساله مورد اشاره، تقریباً از هر سه نفر در ایران یک نفر در گروه سنی سالمندان قرار خواهد گرفت. چنین تغییری فقط به معنای افزایش تعداد افراد بازنشسته نیست؛ بلکه میتواند ساختار بازار کار، نظام بازنشستگی، خدمات درمانی و هزینههای مراقبت از سالمندان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
البته این عدد یک پیشبینی مشروط به ادامه روندهای جمعیتی است و نباید آن را بهعنوان نتیجهای قطعی و تغییرناپذیر در نظر گرفت.
نرخ باروری ایران به ۱.۳۴ فرزند رسید
آمارهای تازه وزارت بهداشت از ادامه کاهش نرخ باروری در کشور خبر میدهد. این شاخص در سال ۱۴۰۲ حدود ۱.۵۴ فرزند بهازای هر زن بود که در سال ۱۴۰۳ به ۱.۴۴ و در سال ۱۴۰۴ به ۱.۳۴ فرزند کاهش پیدا کرد.
سطح جانشینی جمعیت حدود ۲.۱ فرزند بهازای هر زن در نظر گرفته میشود؛ یعنی برای اینکه جمعیت در بلندمدت و بدون در نظر گرفتن مهاجرت تقریباً جایگزین شود، نرخ باروری باید در حوالی این سطح قرار بگیرد.
در حال حاضر، نرخ باروری ۲۹ استان از ۳۱ استان کشور پایینتر از سطح جانشینی اعلام شده است. این موضوع نشان میدهد کاهش باروری محدود به چند منطقه خاص نیست و در بخش بزرگی از کشور دیده میشود.
تعداد تولدها در یک دهه ۴۳ درصد کاهش یافت
کاهش نرخ باروری در آمار تعداد تولدها نیز دیده میشود. بر اساس آمار اعلامشده از سوی معاون بهداشت وزارت بهداشت، تعداد ولادتهای ثبتشده از یک میلیون و ۵۷۰ هزار و ۲۱۹ مورد در سال ۱۳۹۴ به حدود ۸۹۲ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
این ارقام از کاهش حدود ۴۳ درصدی تولدها طی یک دهه حکایت دارند. همچنین بررسی آمار ششماهه نخست سال ۱۴۰۵ نشان میدهد روند کاهش موالید نسبت به مدت مشابه سال قبل همچنان ادامه داشته است.
کاهش تولدها به این معناست که در سالهای آینده، تعداد افرادی که وارد سن کار میشوند نیز میتواند کمتر شود؛ در حالی که همزمان شمار افراد نیازمند خدمات بازنشستگی و درمانی افزایش پیدا میکند.
چرا بحران سالمندی فقط با افزایش وام فرزندآوری حل نمیشود؟
کاهش فرزندآوری دلایل متعددی دارد و نمیتوان آن را تنها به یک عامل نسبت داد. شرایط اقتصادی خانوادهها، هزینه مسکن، نااطمینانی شغلی، دشواری تأمین هزینههای نگهداری و آموزش فرزند و تغییر الگوی ازدواج و تشکیل خانواده، همگی میتوانند بر تصمیم زوجها برای فرزندآوری اثر بگذارند.
از طرف دیگر، حتی اگر سیاستهای تشویقی در کوتاهمدت به افزایش تولدها منجر شوند، اثر آنها بر ساختار نیروی کار با فاصله زمانی نمایان خواهد شد. کودکی که امروز متولد میشود، چندین سال بعد وارد بازار کار خواهد شد؛ بنابراین افزایش موالید بهتنهایی نمیتواند کمبود نیروی کار در سالهای نزدیک را جبران کند.
به همین دلیل، مقابله با سالمندی جمعیت علاوه بر سیاستهای حمایتی فرزندآوری، به برنامهریزی برای اشتغال، مسکن، خدمات مراقبت از کودک، نظام بازنشستگی و استفاده از ظرفیت نیروی کار موجود نیز نیاز دارد.
هشدار بانکیپور درباره زمان جبران بحران جمعیتی
بانکیپور در اظهارات خود از تعبیر «سیاهچاله جمعیتی» استفاده کرده و درباره دشوار شدن بازگشت از این وضعیت هشدار داده است. منظور از این تعبیر، شرایطی است که کاهش تولدها و کوچک شدن نسلهای جدید، بهتدریج امکان بازگشت به ساختار سنی جوانتر را محدود میکند.
با این حال، باید میان هشدارهای مسئولان و پیشبینیهای آماری تفاوت قائل شد. عدد ۳۲ درصد برای سهم سالمندان در سال ۱۴۳۰ یک برآورد جمعیتی است و میزان تحقق آن به روند باروری، مرگومیر و مهاجرت در سالهای آینده بستگی دارد.
آنچه آمارهای فعلی نشان میدهند، کاهش محسوس تولدها و پایین بودن نرخ باروری در بیشتر استانهای کشور است؛ روندی که اگر ادامه پیدا کند، در دهههای آینده پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهتری خواهد داشت.