النینو در راه تهران؛ آیا پایتخت زمستان پربارشی خواهد داشت؟
با تقویت النینو و افزایش احتمال وقوع یک رویداد بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶، این پرسش مطرح شده که آیا پایتخت با بارش بیشتری روبهرو خواهد شد؛ کارشناسان اما تأکید دارند اثر النینو بر آبوهوای ایران مستقیم و قطعی نیست.
خبر این بار از فاصلهای بسیار دور از تهران میآید؛ از آبهای گرم اقیانوس آرام در نزدیکی خط استوا. افزایش غیرعادی دمای سطح آب در این منطقه پدیدهای را شکل داده که هواشناسان آن را «النینو» مینامند؛ پدیدهای که میتواند اثرات خود را هزاران کیلومتر دورتر و در قالب تغییر الگوهای بارش و دما نشان دهد.
بر اساس تازهترین گزارش مرکز پیشبینی اقلیمی آمریکا، النینوی سال ۲۰۲۶ با سرعت در حال تقویت است و احتمال شکلگیری یک رویداد «بسیار قوی» در پاییز و زمستان نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است.
همین گزارش احتمال وقوع یک النینوی تاریخی با شدت دستکم ۲.۵ درجه سانتیگراد در شاخص سهماهه نینو ۳.۴ را برای ماههای اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ حدود ۶۹ درصد اعلام کرده است.
مدل پیشبینی آزمایشگاهی مؤسسه ژئوفیزیک دینامیک سیالات وابسته به NOAA نیز در تازهترین بهروزرسانی خود از تداوم احتمال وقوع یک النینوی تاریخی در اواخر پاییز و اوایل زمستان خبر داده است. بر اساس این مدل، هر ۳۰ عضو مجموعه پیشبینی، شدت النینوی پیشرو را در محدودهای قرار دادهاند که میتواند با قویترین نمونههای ثبتشده رقابت کند یا حتی از آنها فراتر برود.
در چنین شرایطی، طبیعی است که نگاهها در ایران نیز به آسمان پاییز و زمستان دوخته شود؛ بهویژه در تهران که سالهاست با کاهش منابع آب، افت ذخایر سدها و خشکسالیهای متوالی مواجه است.
رابطه النینو با آبوهوای ایران قطعی نیست
رئیس اداره پیشبینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران در گفتوگو با خبرنگار مهر درباره ارتباط النینو با شرایط جوی ایران گفت: رابطه میان النینو و شرایط جوی کشور غیرمستقیم، احتمالاتی و غیرقطعی است و در مقایسه با مناطقی که ارتباط قویتری با این پدیده دارند، تأثیر آن بر ایران به عوامل جوی دیگری نیز وابسته است.
به گفته جعفر برزگر، النینو در بخشهای مختلف جهان میتواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد. در سواحل غربی آمریکای جنوبی، از جمله پرو و اکوادور، معمولاً احتمال بارش شدید و سیلاب افزایش پیدا میکند، در حالی که مناطقی مانند استرالیا، اندونزی و بخشهایی از جنوب آفریقا ممکن است با کاهش بارندگی و افزایش خطر خشکسالی و آتشسوزی مواجه شوند.
در آمریکای شمالی نیز اثرات این پدیده از منطقهای به منطقه دیگر متفاوت است.
یکی از پیامدهای شناختهشده النینو، افزایش میانگین دمای جهانی است. به گفته برزگر، در دورههای النینویی احتمال وقوع موجهای گرمای شدید و ثبت رکوردهای دمایی نیز افزایش مییابد، اما نمیتوان همین الگو را به شکل مستقیم به ایران تعمیم داد.
آیا النینو تهران را بارانی میکند؟
عبارت «النینو در راه تهران» که طی روزهای اخیر در برخی منابع خبری مطرح شده، اگر به معنای ورود مستقیم این پدیده به پایتخت باشد، از نظر علمی دقیق نیست.
النینو در تهران رخ نمیدهد؛ آنچه میتواند استان تهران را تحت تأثیر قرار دهد، اثر اقلیمی یا به اصطلاح ارتباط از راه دور این پدیده است. در این حالت، تغییر الگوهای بزرگمقیاس جو و اقیانوس میتواند مسیر سامانههای بارشی و جابهجایی رطوبت را در مناطق دوردست تغییر دهد.
پژوهشهای علمی درباره ایران نشان میدهد این ارتباط وجود دارد، اما نتیجه آن در همه نقاط کشور یکسان نیست.
یک مطالعه منتشرشده در سال جاری که دادههای بارش حوضههای مختلف ایران در فاصله سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده، نشان میدهد دورههای النینو بهطور کلی با ناهنجاری مثبت بارش در بیشتر حوضههای کشور همراه بودهاند. میانگین ناهنجاری بارش در دورههای النینو در این مطالعه حدود ۱۱.۳ درصد گزارش شده است؛ با این حال، شدت و جهت این اثر در مناطق مختلف ایران متفاوت بوده است.
نمیتوان از حالا زمستان پربارش تهران را پیشبینی کرد
حتی در النینوهای بسیار شدید نیز تصویر یکسانی از وضعیت بارش در ایران وجود ندارد. بر اساس همان مطالعه، در یک النینوی قوی، بخشهایی از مرکز کشور ممکن است کاهش بارش را تجربه کنند، در حالی که در جنوبشرق افزایش قابل توجه بارش رخ دهد.
همین تفاوت منطقهای یکی از دلایلی است که نمیتوان صرفاً با اعلام وقوع النینو، میزان بارندگی تهران را بهطور قطعی پیشبینی کرد.
مطالعات پیشین نیز این پیچیدگی را تأیید میکنند. پژوهشی از مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران با بررسی دادههای ۴۵ ایستگاه سینوپتیک ایران در فاصله سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۶ نشان داده است که ایران در سالهای النینوی شرقی اقیانوس آرام، بهطور میانگین شرایط مرطوبتری داشته و در مقابل، در دورههای لانینا شرایط خشکتری تجربه کرده است.
با این حال، واکنش اقلیمی ایران به النینو با توجه به فصل، منطقه و نوع النینو تغییر میکند.
این موضوع برای تهران اهمیت ویژهای دارد. پایتخت در بخش شمالی فلات مرکزی ایران و در مجاورت رشتهکوه البرز قرار گرفته و بارش آن تنها به یک شاخص اقلیمی وابسته نیست.
مسیر سامانههای مدیترانهای، وضعیت فشار در اروپا و آسیا، رطوبت دریای مدیترانه و دریای سرخ، جریانهای جوی و الگوهایی مانند نوسان اطلس شمالی همگی میتوانند در تعیین خشک یا مرطوب بودن یک زمستان در تهران نقش داشته باشند.
به همین دلیل، حتی اگر النینو یکی از قویترین نمونههای دهههای اخیر باشد، نمیتوان از هماکنون گفت تهران زمستانی پربارش خواهد داشت.
احتمال بارش بیشتر به معنای پایان خشکسالی نیست
بر اساس توضیحات جعفر برزگر، در سالهای النینویی احتمال افزایش بارش در بخشهایی از کشور، بهویژه نیمه غربی و جنوبغربی، بیشتر میشود. در برخی رویدادهای قوی النینو نیز غرب، جنوبغرب و بخشهایی از مرکز ایران بارشهایی بالاتر از میانگین معمول داشتهاند، اما این روند یک قاعده قطعی نیست.
برزگر تأکید میکند که النینو در واقع شانس وقوع یک وضعیت جوی را تغییر میدهد، نه اینکه نتیجه آن را از پیش تعیین کند. به بیان ساده، افزایش احتمال بارندگی به معنای تضمین یک زمستان پربارش نیست و حتی در سال النینویی نیز ممکن است دورههایی با بارش عادی یا کمتر از معمول رخ دهد.
از سوی دیگر، خشکسالی ایران تنها نتیجه کمبارشی یک سال نیست. افزایش دما و تبخیر، برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی، کاهش تغذیه آبخوانها، مدیریت منابع آب و تغییرات اقلیمی نیز در تداوم بحران نقش دارند.
خطر سیلاب؛ بارش سنگین چگونه میتواند تهران را تهدید کند؟
یکی از سناریوهای قابل توجه، بارش سنگین همزمان با افزایش دماست؛ وضعیتی که میتواند موجب ذوب سریع برفهای ارتفاعات و افزایش ناگهانی روانآب شود.
در چنین شرایطی، روددرهها و حوضههای کوچک و شیبدار شمال تهران ممکن است در مدت کوتاهی حجم زیادی از آب را دریافت کنند.
با این حال، میان «افزایش احتمال بارش سنگین» و «وقوع قطعی سیلاب» تفاوت وجود دارد. برای شکلگیری سیلاب مخرب، مجموعهای از عوامل باید همزمان کنار یکدیگر قرار گیرند؛ از ورود رطوبت فراوان و شکلگیری سامانه کمفشار قوی گرفته تا استقرار ناوه عمیق، ناپایداری شدید، بارش سنگین در مدت کوتاه و شرایط حوضه آبریز.
پژوهش دیگری درباره بارش پاییزی ایران نیز نشان داده است که تغییرات ENSO در کنار سایر الگوهای بزرگمقیاس جوی بر بارش کشور اثر میگذارند و هنگام تغییر فازهای ENSO، واکنش مناطق مختلف ایران میتواند بسیار متفاوت باشد.
همچنین یک مطالعه درباره تعامل النینو با نوسان مادن–جولیان و دو قطبی اقیانوس هند نشان داده است که ENSO همیشه عامل مسلط بر بارش ایران نیست و در برخی شرایط، وضعیت اقیانوس هند میتواند رابطه میان نوسانهای جوی و بارش ایران را تقویت یا تضعیف کند.
النینو مشکل آب تهران را حل نمیکند
بنابراین برای تهران، مسئله فقط این نیست که «النینو میآید یا نه». پرسش مهمتر این است که النینوی امسال با چه الگوهای جوی دیگری همزمان خواهد شد و مسیر سامانههای بارشی در ماههای آینده چگونه شکل خواهد گرفت.
این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که تهران با بحران آب مواجه است. هر افزایش یا کاهش بارش میتواند برای منابع سطحی، تغذیه سفرههای زیرزمینی، کشاورزی و ذخایر سدها اهمیت داشته باشد.
با این حال، حتی اگر النینو موجب افزایش بارش در بخشی از کشور شود، این مسئله به معنای پایان خشکسالی یا حل معضل آب تهران نیست.
بارش مؤثر برای منابع آب فقط به میزان بارندگی بستگی ندارد؛ زمان بارش، ارتفاع بارش، سهم برف در ارتفاعات، شدت بارندگی و میزان نفوذ آب در خاک نیز تعیینکننده است.
برای نمونه، بارندگی شدید و کوتاهمدت ممکن است روانآب و سیلاب ایجاد کند، اما الزاماً به همان میزان موجب تغذیه سفرههای زیرزمینی یا ذخایر سدها نمیشود. در مقابل، برف مناسب در ارتفاعات البرز میتواند منبع مهمی برای جریانهای سطحی و تغذیه منابع آب در ماههای بعد باشد.
پایش مستمر وضعیت حوضههای آبریز تهران
از نگاه مدیریت بحران، مهمترین پیام النینو این است که دستگاههای مسئول نباید تنها روی سناریوی بارش بیشتر حساب کنند.
حامد یزدی مهر، رئیس مرکز مدیریت بحران استان تهران، در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: وضعیت حوضههای آبریز، سدهای تأمینکننده آب تهران، ارتفاعات البرز مرکزی، روددرهها و مناطق شهری بهطور جداگانه و مستمر مورد بررسی قرار میگیرد.
وی اضافه کرد: پاکسازی و بازبینی مسیر رودخانهها، مسیلها و کانالهای شهری، کنترل ساختوساز در حریم رودخانهها، بررسی ظرفیت پلها و آبراههها و آمادهسازی تجهیزات امدادی از اقداماتی است که مورد تأکید قرار گرفته است.
یزدی مهر با بیان اینکه در مدیریت بحران، پیشگیری و آمادگی پیش از وقوع حادثه نقش تعیینکنندهای در کاهش خسارات دارد، گفت: به همین دلیل، برنامهریزی برای مواجهه با پیامدهای احتمالی این پدیده با رویکردی منسجم و هماهنگ دنبال میشود و پایش مستمر شرایط، ارتقای آمادگی دستگاههای خدماترسان و پیشبینی سناریوهای مختلف با هدف این که در صورت بروز شرایط نامساعد، دستگاهها با تقسیم کار مشخص و آمادگی لازم وارد عمل شوند، انجام شده است.
در حال حاضر یک موضوع روشن است؛ النینوی سال جاری یک رویداد معمولی به نظر نمیرسد و احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است. مدلهای جدید نیز احتمال نزدیک شدن این رویداد به قویترین نمونههای تاریخی را مطرح کردهاند.
با این حال، از این مرحله تا پیشبینی دقیق وضعیت آسمان تهران فاصله زیادی وجود دارد. برای شهری که سالها با خشکسالی و کاهش ذخایر آب مواجه بوده، مهمترین پیام النینوی امسال این است که امید به بارش بیشتر نباید جای برنامهریزی برای کمآبی را بگیرد؛ حتی اگر آسمان تهران در زمستان پیشرو سخاوتمندتر از سالهای گذشته باشد، بحران آب پایتخت مسئلهای نیست که با یک فصل بارندگی از میان برود.
