۵ درصد کارتها، ۳۵ درصد نان کشور را میخرند؛ نان یارانهای کجا میرود؟ / پشتپرده آمار عجیب نانینو
آمار عجیب سامانه نانینو نشان میدهد تنها پنج درصد کارتهای بانکی خریدار نان، معادل ۳۵ درصد آرد یارانهای کشور خرید ثبت کردهاند. این آمار که نخستین بار در سال ۱۴۰۴ اعلام شد، همزمان با اجرای طرح جدید مدیریت خرید نان در آبان ۱۴۰۵ دوباره خبرساز شده است. اما این حجم خرید به کجا میرود؟
به گزارش راهبرد فردا، اجرای طرح جدید مدیریت خرید نان در برخی استانهای کشور، بار دیگر موضوع سرنوشت آرد یارانهای و خریدهای غیرمتعارف را مطرح کرده است. در حالی که مسئولان هدف این طرح را جلوگیری از انحراف یارانه نان عنوان میکنند، آمارهای سامانه نانینو نشان میدهد بخش قابل توجهی از خریدهای ثبتشده تنها به تعداد محدودی کارت بانکی تعلق دارد.
بررسی اطلاعات منتشرشده درباره طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان نشان میدهد تمرکز خرید در برخی کارتها بسیار فراتر از الگوی معمول مصرف خانوار است. با این حال، این دادهها بهتنهایی مشخص نمیکنند چه مقدار از نان خریداریشده برای مصرف واقعی خانوار، فعالیت اقتصادی یا استفاده خارج از شبکه توزیع یارانهای بوده است.
۵ درصد کارتها چگونه ۳۵ درصد نان کشور را میخرند؟
محمد جلال، مشاور وزیر اقتصاد و از مسئولان پیشین طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، در مرداد ۱۴۰۴ جزئیاتی از دادههای استخراجشده از سامانه نانینو را اعلام کرده بود. براساس این آمار، یک درصد کارتهای خریدار معادل ۱۳ درصد آرد یارانهای، سه درصد کارتها معادل ۲۳ درصد و پنج درصد کارتها معادل ۳۵ درصد آرد یارانهای کشور خرید ثبت کردهاند.
همچنین طبق همین دادهها، سهم ۱۰ درصد کارتهای بانکی از خرید آرد یارانهای به ۴۲ درصد میرسید. این توزیع نامتوازن نشان میدهد بررسی دقیق تراکنشهای پرحجم میتواند برای شناخت مصرفکنندگان عمده نان اهمیت داشته باشد.
البته این آمار مربوط به دادههای اعلامشده در سال گذشته است و نباید آن را نتیجه تازه اندازهگیریشده در آبان ۱۴۰۵ معرفی کرد. با این وجود، بحث اجرای طرح جدید باعث شده همین ارقام دوباره در گزارشهای رسانهای مورد توجه قرار بگیرند.
نان یارانهای در چه فعالیتهایی مصرف میشود؟
یکی از دلایل احتمالی ثبت خریدهای پرحجم، استفاده از نان یارانهای در فعالیتهای اقتصادی است. رستورانها، مراکز تهیه غذا و برخی واحدهای خدماتی ممکن است روزانه به مقدار زیادی نان نیاز داشته باشند و الگوی خرید آنها با خانوارهای معمولی متفاوت باشد.
از سوی دیگر، اختلاف قیمت آرد یارانهای و تجاری میتواند انگیزه استفاده از نان ارزان در مصارف دیگری از جمله خوراک دام را ایجاد کند. با این حال، نمیتوان از آمار ۳۵ درصدی نتیجه گرفت تمام این مقدار به دامداریها، مرغداریها یا شبکههای غیررسمی منتقل شده است.
برای روشن شدن مقصد واقعی خریدها، اطلاعات دقیقتری درباره محل مصرف، هویت خریداران عمده و نتایج نظارت بر تراکنشها لازم است. صرف خرید زیاد با یک کارت بانکی برای اثبات تخلف کافی نیست.
ماجرای ثبت خرید چند تن نان با یک کارت بانکی چیست؟
در گزارشهای اخیر درباره طرح مدیریت خرید نان، به مواردی از ثبت خرید ماهانه چند تن نان با اطلاعات مربوط به یک خانوار اشاره شده است. چنین حجمی با مصرف معمول یک خانواده فاصله زیادی دارد و میتواند ضرورت بررسی تراکنش را نشان دهد.
با این حال، ثبت خریدهای بزرگ لزوماً به معنای آن نیست که صاحب کارت شخصاً تمام نان را مصرف کرده یا حتی کارت را برای همه خریدها در اختیار داشته است. استفاده دیگران از کارت بانکی، خرید برای مجموعههای پرجمعیت و فعالیتهای تجاری از احتمالهایی هستند که باید بررسی شوند.
به همین دلیل، مسئولان استان زنجان نیز از شهروندان خواستهاند کارتهای بانکی خود را در اختیار افراد سودجو قرار ندهند. این هشدار نشان میدهد موضوع خرید نان با کارت دیگران یکی از نگرانیهای مرتبط با اجرای طرح هوشمندسازی است.
چرا قیمت نان یارانهای و تجاری اینقدر تفاوت دارد؟
در گزارشهای مربوط به سازوکار جدید، قیمت آرد یارانهای دو هزار و ۳۰۰ تومان و نرخ تجاری آن ۱۲ هزار و ۶۵۰ تومان مطرح شده است. این اختلاف بیش از پنجبرابری میتواند انگیزه اقتصادی قابل توجهی برای خرید عمده نان یارانهای ایجاد کند.
هدف اعلامشده از مدیریت خرید نان این است که حمایت دولتی به مصرف عادی خانوارها اختصاص پیدا کند و خریدهای تجاری از مسیر مناسب خود انجام شوند. با این حال، تحقق این هدف به توان سامانه در تشخیص دقیق خریدهای غیرمتعارف بستگی دارد.
بیشتر بخوانید:
قیمت نان باگت به ۷۰ هزار تومان رسید؛ جدول جدید قیمت نان فانتزی، تست و همبرگری در آبان ۱۴۰۵
آیا با طرح جدید، خرید نان خانوارها محدود میشود؟
علی عیوضی، مدیرکل غله و خدمات بازرگانی زنجان، اعلام کرده است خرید روزمره خانوارها با نرخ قبلی انجام میشود و محدودیت جدیدی برای مصرف متعارف در نظر گرفته نشده است. به گفته او، تشخیص مصرف غیرمتعارف براساس دادههای خرید دو سال گذشته و با درنظرگرفتن شرایط خانوار و منطقه انجام میشود.
این توضیحات در حالی مطرح شده که جزئیات دقیق سقف خرید، شیوه محاسبه نرخ تجاری و روش اعتراض به خطاهای احتمالی هنوز برای بسیاری از خریداران روشن نیست. بنابراین، ارزیابی موفقیت طرح جدید به شفافیت مقررات و نحوه اجرای آن در نانواییها بستگی خواهد داشت.
آیا آمار نانینو نشانه قاچاق گسترده نان است؟
آمار تمرکز خرید میتواند سرنخی برای شناسایی فعالیتهای غیرمتعارف باشد، اما بهتنهایی میزان قاچاق یا انحراف یارانه را مشخص نمیکند. برای چنین نتیجهگیریای باید اطلاعات تراکنشها با نتایج بازرسی، نوع مصرف و مشخصات واقعی خریداران تطبیق داده شود.
در نهایت، پرسش اصلی این است که چه مقدار از یارانه آرد واقعاً به مصرفکننده نهایی میرسد و چه بخشی در چرخههای دیگر استفاده میشود. پاسخ دقیق به این پرسش، علاوه بر دادههای نانینو، به انتشار گزارشهای نظارتی شفاف و قابل ارزیابی نیاز دارد.