جنگ اقتصادی به پمپ بنزین رسید / چرا فشار خارجی میتواند بنزین را از ۱۰ هزار تومان هم گرانتر کند؟
افزایش قیمت بنزین مازاد به ۱۰ هزار تومان ممکن است آخرین ایستگاه تغییر قیمت سوخت نباشد. تشدید فشارهای اقتصادی بر ایران، محدود شدن درآمدهای نفتی، افزایش نرخ ارز و سنگینتر شدن کسری بودجه دولت، مجموعه عواملی هستند که میتوانند در ادامه بار دیگر مسئله اصلاح قیمت بنزین را روی میز دولت قرار دهند. مسئلهای که این بار تنها به میزان مصرف بنزین مربوط نیست و مستقیماً به وضعیت درآمدهای ارزی و منابع مالی دولت گره خورده است.
یکی از مهمترین منابع درآمدی و ارزی ایران همچنان نفت است. هرچه صادرات نفت کاهش پیدا کند یا دسترسی ایران به منابع حاصل از فروش نفت دشوارتر شود، منابعی که دولت برای تأمین هزینههای خود در اختیار دارد نیز تحت فشار بیشتری قرار میگیرد. در هفتههای اخیر این فشار به شکل محسوسی افزایش یافته است؛ رویترز گزارش داده که بارگیری نفت خام ایران از حدود ۲ میلیون بشکه در روز در ماه مارس به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در اوت کاهش یافته است.
به زبان ساده، اگر درآمدهای پیشبینیشده دولت محقق نشود اما هزینههایی مانند حقوق، یارانهها، بازنشستگی، طرحهای عمرانی و سایر مخارج پابرجا بماند، شکاف میان درآمد و هزینه دولت بزرگتر میشود. دولت در چنین شرایطی انتخابهای محدودی دارد؛ کاهش هزینه، افزایش مالیات، انتشار اوراق، استفاده از منابع بانکی یا افزایش درآمد حاصل از کالاها و خدماتی که قیمت آنها را تعیین میکند. انرژی و بهخصوص بنزین نیز یکی از مهمترین بخشهای این معادله است.
دلار گرانتر، بنزین ارزانتر
اما فشار خارجی از مسیر دیگری هم به قیمت بنزین میرسد؛ نرخ ارز. کاهش ورود ارز حاصل از صادرات، دشوارتر شدن نقلوانتقال پول و افزایش ریسک سیاسی میتواند فشار بیشتری بر بازار ارز وارد کند. بانک جهانی نیز تأکید کرده که اقتصاد ایران با محدودیت در صادرات نفت، تحریمهای مالی و مشکلات تجارت و حملونقل بینالمللی روبهرو است.
با افزایش قیمت دلار، حتی اگر قیمت ریالی بنزین ثابت باقی بماند، ارزش دلاری آن مرتب کاهش پیدا میکند. در نتیجه ممکن است دولت امروز قیمت بنزین را افزایش دهد، اما چند ماه بعد با یک جهش دیگر در نرخ ارز دوباره همان فاصله قبلی میان قیمت داخلی سوخت و ارزش اقتصادی آن ایجاد شود. به همین دلیل تورم و کاهش ارزش ریال میتواند هر افزایش اسمی قیمت بنزین را بهمرور خنثی کند.
یارانه بنزین هر بار دوباره بزرگ میشود
این همان چرخهای است که قیمتگذاری انرژی را برای دولت دشوار کرده است. بنزین با قیمت پایینتر از ارزش اقتصادی خود عرضه میشود و هرچه فاصله قیمت داخلی با هزینه تأمین یا ارزش جایگزینی آن بیشتر شود، فشار ناشی از یارانه انرژی نیز افزایش پیدا میکند. صندوق بینالمللی پول نیز در بررسی یارانههای انرژی تأکید کرده که پایین نگه داشتن قیمت سوخت میتواند هزینههای مالی قابل توجهی برای دولتها ایجاد کند و در نهایت به افزایش استقراض، مالیات یا کاهش سایر مخارج منجر شود.
این فشار زمانی بیشتر میشود که کشور برای جبران کسری عرضه داخلی به واردات فرآورده نیاز داشته باشد. دلار گرانتر به معنای هزینه ریالی بالاتر برای واردات است؛ بنابراین دولت از یک طرف با کاهش درآمدهای ارزی مواجه میشود و از طرف دیگر برای تأمین همان میزان سوخت باید منابع ریالی بیشتری اختصاص دهد.
جنگ اقتصادی چگونه در نهایت به پمپ بنزین میرسد؟
مسیر انتقال فشار اقتصادی را میتوان بسیار ساده توضیح داد: کاهش صادرات نفت، درآمد ارزی کشور را تحت فشار قرار میدهد؛ کاهش منابع ارزی میتواند کسری بودجه و فشار بر بازار ارز را تشدید کند؛ افزایش دلار ارزش واقعی قیمت ثابت بنزین را کاهش میدهد و همزمان هزینه تأمین و واردات سوخت را بالا میبرد. در نهایت دولت بار دیگر با انتخاب میان تحمل هزینه بیشتر یا افزایش قیمت سوخت روبهرو میشود.
بنابراین بنزین بالاتر از ۱۰ هزار تومان یک سناریوی قطعی نیست، اما در صورت ادامه کاهش درآمدهای نفتی، رشد کسری بودجه و تضعیف ریال، فشار اقتصادی برای افزایش دوباره قیمت بنزین بیشتر خواهد شد. به همین دلیل شاید سؤال مهم پس از رسیدن بنزین مازاد به ۱۰ هزار تومان دیگر این نباشد که «چرا بنزین گران شد»، بلکه این باشد که ۱۰ هزار تومان تا چه زمانی میتواند قیمت نهایی باقی بماند؟
