۱۲۰ هزار چاه کشاورزی به کنتور هوشمند مجهز شدند؛ ۳۴۰ هزار چاه همچنان در انتظار پایش
بیش از ۱۲۰ هزار حلقه چاه کشاورزی در ایران به کنتورهای هوشمند و تجهیزات اندازهگیری آب مجهز شدهاند؛ اقدامی که با هدف کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی و اجرای قانون تحویل حجمی آب دنبال میشود. با این حال، آمارهای اعلامشده نشان میدهد بخش قابل توجهی از چاههای مجاز کشور هنوز به این تجهیزات دسترسی ندارند و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی همچنان با چالشهای اجرایی روبهروست.
بیش از ۱۲۰ هزار حلقه چاه کشاورزی در ایران به کنتورهای هوشمند و تجهیزات اندازهگیری آب مجهز شدهاند؛ اقدامی که با هدف کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی و اجرای قانون تحویل حجمی آب دنبال میشود. با این حال، آمارهای اعلامشده نشان میدهد بخش قابل توجهی از چاههای مجاز کشور هنوز به این تجهیزات دسترسی ندارند و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی همچنان با چالشهای اجرایی روبهروست.
جعفر گوهرگانی، سرپرست معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، در نشست ملی «تحویل حجمی آب کشاورزی؛ از وضع موجود تا تکلیف» اعلام کرد که از مجموع حدود ۴۶۰ هزار چاه مجاز کشاورزی، بیش از ۱۲۰ هزار حلقه به کنتور هوشمند و تجهیزات اندازهگیری آب مجهز شدهاند.
بر این اساس، حدود ۲۶ درصد چاههای مجاز کشاورزی به تجهیزات اندازهگیری مجهز شدهاند و نزدیک به ۳۴۰ هزار حلقه دیگر همچنان در فهرست چاههای فاقد تجهیزات اعلامشده قرار میگیرند.
کنتورهای هوشمند چه نقشی در کنترل برداشت آب دارند؟
یکی از مشکلات مدیریت منابع آب زیرزمینی، نبود اطلاعات دقیق و قابل اتکا از میزان برداشت آب در برخی مناطق است. کنتورهای هوشمند با ثبت میزان آب برداشتشده از چاهها، امکان نظارت بر عملکرد بهرهبرداران و مقایسه برداشت واقعی با حجم مجاز را فراهم میکنند.
اجرای این طرح همچنین میتواند زمینه تحقق قانون تحویل حجمی آب را فراهم کند؛ قانونی که بر اساس آن، آب باید متناسب با میزان تخصیصیافته و نیاز آبی محصولات در اختیار کشاورزان قرار بگیرد.
گوهرگانی تأکید کرده است که تأمین و نصب تجهیزات اندازهگیری بر اساس تکالیف قانونی بر عهده وزارت نیرو قرار دارد و وزارت جهاد کشاورزی نیز مسئولیت راهنمایی کشاورزان بر اساس نیاز آبی محصولات و الگوی کشت را بر عهده دارد.
او همچنین از آمادگی وزارت جهاد کشاورزی برای همکاری در تجهیز چاهها طی یک بازه زمانی ششماهه تا یکساله یا دوساله خبر داده است؛ البته اجرای طرح باید با اولویتبندی مناطق و متناسب با امکانات و هزینههای مورد نیاز انجام شود.
آیا هوشمندسازی چاهها میتواند به کاهش فرونشست زمین کمک کند؟
برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی یکی از عوامل اصلی افت سطح آبخوانها و تشدید فرونشست زمین در ایران است. زمانی که حجم زیادی از آب زیرزمینی برداشت میشود، فشار آب در لایههای زیرسطحی کاهش پیدا میکند و در برخی مناطق، لایههای خاک و رسوبات متراکم میشوند. این فرایند میتواند به نشست زمین منجر شود.
بر اساس پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در نشریه علمی Journal of Geophysical Research منتشر شده، تخلیه منابع آب زیرزمینی در ایران به شکلگیری ۱۰۶ پهنه فرونشستی در مقیاس حوضههای آبریز منجر شده است. این پهنهها در مجموع حدود ۳۱ هزار و ۴۰۰ کیلومترمربع وسعت دارند و در بخشهایی از کشور، سرعت فرونشست به حدود ۳۴ سانتیمتر در سال رسیده است.
در چنین شرایطی، کنتورهای هوشمند میتوانند با شناسایی میزان برداشت و فراهم کردن امکان کنترل اضافهبرداشت، یکی از ابزارهای مدیریت آبخوانها باشند. با این حال، نصب کنتور بهتنهایی برای متوقف کردن فرونشست کافی نیست و باید با محدودیت برداشت، جلوگیری از فعالیت چاههای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت و تقویت برنامههای تغذیه و تعادلبخشی آبخوانها همراه شود.
تجربه یک مطالعه داخلی از تأثیر کنتورهای هوشمند بر برداشت آب
نتایج یک مطالعه منتشرشده در نشریه «آب و توسعه پایدار» درباره دشت رشتخوار نشان میدهد نصب کنتورهای هوشمند میتواند در مدیریت برداشت آب مؤثر باشد.
بر اساس این پژوهش، پس از نصب کنتورها، میزان افت سطح آب زیرزمینی در چاههای مشاهدهای مورد بررسی بهطور متوسط حدود ۴۶.۴ درصد کاهش پیدا کرده است. همچنین ساعت کارکرد چاههای منتخب ۱۱.۷ درصد و مصرف انرژی آنها ۲۲.۸ درصد کاهش داشته است.
البته این نتایج مربوط به یک منطقه و چاههای بررسیشده در همان مطالعه است و نمیتوان آن را به تمام چاههای کشور تعمیم داد. با این وجود، یافتههای پژوهش نشان میدهد تجهیز چاهها به ابزارهای اندازهگیری، در صورت همراهی با نظارت و مدیریت برداشت، میتواند به کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی کمک کند.
چه تعداد چاه هنوز به کنتور هوشمند مجهز نشدهاند؟
یکی از نکات مهم در ارزیابی این طرح، فاصله میان تعداد چاههای مجهز و کل چاههای مجاز کشاورزی است. با توجه به آمار اعلامشده از سوی معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، حدود ۳۴۰ هزار چاه مجاز هنوز در فهرست چاههای مجهز به کنتور هوشمند قرار ندارند.
از سوی دیگر، گزارش دیوان محاسبات درباره عملکرد قانون مربوط به چاههای کشاورزی که در آذرماه ۱۴۰۴ منتشر شد، از شناسایی ۱۸۹ هزار چاه غیرمجاز نیز خبر داده بود. این رقم مربوط به گزارش و دوره آماری پیشین است و نباید بدون بهروزرسانی، آن را آمار قطعی چاههای غیرمجاز در آبان ۱۴۰۵ دانست.
در مجموع، توسعه کنتورگذاری میتواند گام مهمی برای شفافیت در برداشت آب و مدیریت منابع زیرزمینی باشد؛ اما برای ارزیابی میزان موفقیت آن، باید علاوه بر تعداد کنتورهای نصبشده، آمار سالانه کاهش برداشت آب، میزان اضافهبرداشت کنترلشده و تغییرات سطح آبخوانها نیز منتشر شود.
تا زمان انتشار آمار رسمی درباره میزان کاهش برداشت در سطح کشور، نمیتوان نصب بیش از ۱۲۰ هزار کنتور را معادل کاهش مشخصی در مصرف آب دانست.
بیشتر بخوانید