خانه شما روی زمین در حال فرورفتن است؟ / ۱۰۰ هزار کیلومترمربع ایران وارد پهنه فرونشست شد
وسعت پهنههای فرونشستی ایران از حدود ۱۰ هزار به ۱۰۰ هزار کیلومترمربع رسیده است. کدام استانها درگیرند و فرونشست چه خطری برای خانه و زیرساختها دارد؟
یک عدد تازه درباره فرونشست زمین در ایران ابعاد بحران را روشنتر کرده است؛ پهنههای درگیر فرونشست که در میانه دهه ۱۳۹۰ حدود ۱۰ هزار کیلومترمربع برآورد میشدند، حالا به حدود ۱۰۰ هزار کیلومترمربع رسیدهاند. یعنی وسعت زمینهای درگیر این پدیده تقریباً ۱۰ برابر شده است. تهران، اصفهان، کرمان، البرز و قزوین از مهمترین مناطق درگیرند؛ اما سؤال مهم برای مردم این است: زندگی یا خرید خانه در یک منطقه فرونشستی دقیقاً چه خطری دارد؟
فرونشست برخلاف زلزله حادثهای نیست که در چند ثانیه اتفاق بیفتد. زمین ممکن است طی ماهها و سالها آرامآرام پایین برود، اما همین حرکت آهسته میتواند به ساختمانها، جادهها، خطوط راهآهن، شبکه آب و فاضلاب و دیگر زیرساختها خسارت بزند.
تازهترین اظهارات مسئولان سازمان زمینشناسی نشان میدهد مسئله دیگر محدود به چند دشت خاص نیست و پهنههای فرونشستی در برخی نقاط کشور آنقدر توسعه پیدا کردهاند که به یکدیگر نزدیک یا متصل شدهاند.
فرونشست ایران در کمتر از یک دهه ۱۰ برابر شد
مقایسه دو عدد تصویر روشنی از سرعت گسترش پدیده میدهد.
| دوره | وسعت تقریبی پهنههای درگیر |
|---|---|
| میانه دهه ۱۳۹۰ | حدود ۱۰ هزار کیلومترمربع |
| برآورد جدید | حدود ۱۰۰ هزار کیلومترمربع |
| میزان افزایش | حدود ۱۰ برابر |
۱۰۰ هزار کیلومترمربع یعنی مساحتی در حدود ۶ درصد کل خاک ایران.
البته آمار فرونشست در گزارشهای مختلف یکسان نیست و ارقام بزرگتری نیز منتشر شده است؛ دلیل این اختلاف میتواند تفاوت در تعریف «پهنه درگیر»، شدت فرونشست، دوره زمانی تصاویر ماهوارهای و روش محاسبه باشد.
بنابراین عدد ۱۰۰ هزار کیلومترمربع را باید همان برآوردی دانست که اخیراً از سوی معاون سازمان زمینشناسی مطرح شده است.
کدام استانها بیشتر در خطرند؟
اصفهان، کرمان و تهران از سالها قبل در مرکز هشدارهای فرونشست قرار داشتهاند. در تازهترین گزارشها از تهران، اصفهان، کرمان، البرز و قزوین بهعنوان برخی از مهمترین مناطق درگیر نام برده شده است.
دشت جنوبغربی تهران یکی از نقاط حساس است و در استانهای دیگر نیز گسترش پهنهها ادامه داشته است.
در اطراف دریاچه ارومیه نیز وسعت دشتهای دارای فرونشست حدود ۸۵۰۰ تا ۹ هزار کیلومترمربع اعلام شده؛ رقمی قابل توجه در مقایسه با وسعت خود دریاچه.
در مقابل، گیلان تقریباً تنها استانی است که هنوز نشانهای از فرونشست گسترده در آن گزارش نشده است.
آیا ممکن است خانه ناگهان داخل زمین فرو برود؟
اینجا باید یک سوءتفاهم مهم را کنار گذاشت.
فرونشست با فروچاله یکی نیست.
در بسیاری از مناطق فرونشستی، زمین بهصورت تدریجی پایین میرود و ممکن است یک شهروند در زندگی روزمره اصلاً متوجه حرکت زمین نشود.
خطر اصلی زمانی ایجاد میشود که میزان نشست در دو نقطه یکسان نباشد. برای مثال یک سمت ساختمان یا خیابان سریعتر از سمت دیگر پایین برود.
این «فرونشست نامتقارن» میتواند به مرور باعث ایجاد ترک، تغییر شکل زمین و فشار بر سازهها و تأسیسات شود.
بنابراین قرار گرفتن یک محله در پهنه فرونشست الزاماً به این معنی نیست که ساختمانها قرار است ناگهان فرو بریزند؛ اما به معنی وجود یک ریسک زمینشناسی واقعی است که باید در برنامهریزی شهری جدی گرفته شود.
چرا زمین ایران پایین میرود؟
عامل اصلی در بسیاری از دشتهای ایران برداشت بیش از اندازه از آبهای زیرزمینی است.
میتوان مسئله را بسیار ساده توضیح داد: لایههای زیر زمین در بخشی از دشتها مانند یک مخزن طبیعی آب عمل میکنند.
وقتی طی سالهای طولانی آب بیشتری نسبت به میزان تغذیه سفرهها برداشت شود، فشار آب میان ذرات خاک کاهش پیدا میکند و لایههای زمین متراکم میشوند.
مشکل اینجاست که بخشی از این فشردگی برگشتپذیر نیست.
یعنی حتی اگر چند سال بعد بارندگی خوب باشد، الزاماً زمین دوباره به ارتفاع قبلی بازنمیگردد.
فرونشست چه بلایی سر شهر میآورد؟
خطر فقط برای ساختمان مسکونی نیست.
اگر زمین به شکل نامتقارن حرکت کند، مجموعه بزرگی از زیرساختها میتواند در معرض آسیب قرار گیرد:
| زیرساخت | خطر احتمالی |
|---|---|
| ساختمان | ترک و تغییر شکل سازه |
| جاده | ترکخوردگی و تغییر سطح مسیر |
| راهآهن | تغییر تراز خطوط |
| خطوط آب | شکستگی و نشتی |
| فاضلاب | تغییر شیب و عملکرد شبکه |
| خطوط گاز | ایجاد فشار و آسیب در اتصالات |
| پلها و سازههای بزرگ | نشست نامتقارن پایهها |
به همین دلیل فرونشست فقط یک موضوع محیطزیستی نیست؛ میتواند به یک مسئله اقتصادی و شهری تبدیل شود.
سؤال بزرگ؛ خانه در منطقه فرونشستی بخریم؟
اینجا ماجرا برای بازار مسکن جالبتر میشود.
دو آپارتمان ممکن است از نظر متراژ، سن بنا و امکانات شبیه یکدیگر باشند، اما یکی در محدودهای با ریسک بالاتر فرونشست قرار گرفته باشد.
آیا قیمت آنها باید یکسان باشد؟
از نظر اقتصادی منطقی است که ریسک زمین نیز مانند خطر زلزله، کیفیت ساختمان یا دسترسی شهری در ارزش یک ملک دیده شود. با این حال بازار مسکن ایران هنوز سیستم عمومی و سادهای ندارد که خریدار هنگام معامله بتواند کنار قیمت و سن ساختمان، درجه ریسک فرونشست ملک را نیز مشاهده کند.
به همین دلیل ممکن است بسیاری از خریداران حتی ندانند خانهای که قصد خرید آن را دارند در مجاورت یا داخل یک پهنه فرونشستی قرار گرفته است.
هر خانهای در تهران یا اصفهان در خطر نیست
این نکته بسیار مهم است.
وقتی گفته میشود تهران، اصفهان یا کرمان درگیر فرونشست هستند، معنایش این نیست که تمام نقاط این استانها یا حتی تمام محلههای یک شهر دارای ریسک مشابه هستند.
فرونشست ماهیتی محلی دارد و حتی در فاصله چند کیلومتری، نرخ نشست زمین میتواند متفاوت باشد.
بنابراین برای ارزیابی یک ملک مشخص، باید نقشه دقیق پهنه فرونشست همان محدوده بررسی شود؛ نه اینکه صرفاً براساس نام استان تصمیم گرفته شود.
چرا عدد ۱۰۰ هزار کیلومترمربع مهم است؟
مسئله فقط بزرگی عدد نیست؛ سرعت تغییر آن مهمتر است.
اگر برآورد سازمان زمینشناسی را مبنا قرار دهیم، وسعت مناطق درگیر در کمتر از یک دهه از حدود ۱۰ هزار به ۱۰۰ هزار کیلومترمربع افزایش یافته است.
یعنی بحرانی که زمانی مسئله چند دشت شناختهشده بود، حالا به بخشی از مسئله مدیریت سرزمین ایران تبدیل شده است.
و برخلاف بسیاری از بحرانهای اقتصادی، راهحل آن را نمیتوان با تزریق پول در کوتاهمدت پیدا کرد؛ چون اگر لایههای زیرزمینی به دلیل برداشت آب متراکم شوند، بخشی از ظرفیت طبیعی ذخیره آب ممکن است برای همیشه از دست برود.
