هشدار اتاق بازرگانی درباره وضعیت کسب‌وکارها / بنگاه‌های اقتصادی با ۳۵ درصد ظرفیت کار می‌کنند؛ سه مانع اصلی تولید چیست؟
نتایج پایش ملی محیط کسب‌وکار ایران نشان می‌دهد شرایط فعالیت بنگاه‌های اقتصادی در بهار ۱۴۰۵ نسبت به فصل قبل اندکی نامساعدتر شده است. شاخص ملی محیط کسب‌وکار به ۶٫۲۳ از ۱۰ رسیده و فعالان اقتصادی، تغییرات غیرقابل پیش‌بینی قیمت مواد اولیه، دشواری تأمین مالی از بانک‌ها و بی‌ثباتی مقررات را سه مانع اصلی کسب‌وکار معرفی کرده‌اند. نکته قابل‌توجه اینکه میانگین ظرفیت فعالیت بنگاه‌های شرکت‌کننده در این پایش تنها ۳۵ درصد گزارش شده است.
به گزارش راهبرد فردا، یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصاد ایران، فاصله میان ظرفیت تولید موجود و میزان استفاده واقعی از این ظرفیت است. بررسی تازه‌ترین نتایج منتشرشده از پایش محیط کسب‌وکار اتاق ایران نشان می‌دهد بسیاری از فعالان اقتصادی علاوه بر مسائل مربوط به فروش و تقاضا، با مشکلاتی در حوزه تأمین مالی و پیش‌بینی هزینه‌های آینده مواجه هستند.
شاخص محیط کسب‌وکار ایران به چند رسید؟
طبق گزارش مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، شاخص ملی محیط کسب‌وکار در بهار ۱۴۰۵ به ۶٫۲۳ رسیده است. این شاخص در زمستان ۱۴۰۴ برابر با ۶٫۲۰ بود.
در روش محاسبه این شاخص، عدد ۱۰ نشان‌دهنده نامساعدترین وضعیت ارزیابی است. بنابراین افزایش محدود شاخص از ۶٫۲۰ به ۶٫۲۳ به معنای اندکی بدتر شدن ارزیابی فعالان اقتصادی از محیط کسب‌وکار است.
اگرچه تغییر عددی شاخص نسبتاً محدود است، اما استمرار شرایط نامساعد می‌تواند در تصمیم‌های سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی تولید اثر بگذارد.
فعال اقتصادی برای توسعه کارخانه، خرید تجهیزات یا افزایش استخدام به اطمینان درباره هزینه‌های آینده نیاز دارد. در شرایطی که قیمت مواد اولیه یا مقررات تجاری به‌سرعت تغییر می‌کند، پیش‌بینی سودآوری پروژه‌ها دشوارتر می‌شود.
جدول وضعیت محیط کسب‌وکار در سال ۱۴۰۵
| شاخص | وضعیت |
|---|---|
| شاخص محیط کسب‌وکار بهار ۱۴۰۵ | ۶٫۲۳ |
| شاخص زمستان ۱۴۰۴ | ۶٫۲۰ |
| جهت تغییر | اندکی نامساعدتر |
| میانگین ظرفیت فعالیت بنگاه‌های پاسخ‌گو | ۳۵ درصد |
| مهم‌ترین مشکل | تغییرات پیش‌بینی‌ناپذیر قیمت مواد اولیه |
| مشکل دوم | دشواری تأمین مالی از بانک‌ها |
| مشکل سوم | بی‌ثباتی سیاست‌ها و مقررات |
بنگاه‌های اقتصادی چرا با ۳۵ درصد ظرفیت فعالیت می‌کنند؟
یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش، میانگین ۳۵ درصدی ظرفیت فعالیت واقعی بنگاه‌های مشارکت‌کننده در پایش است.
این عدد نشان می‌دهد شرکت‌های پاسخ‌گو در زمان بررسی، به‌طور متوسط از بخشی از ظرفیت خود استفاده کرده‌اند. البته این شاخص نباید به معنای فعالیت تمام کارخانه‌های کشور با ظرفیت دقیقاً ۳۵ درصد تفسیر شود؛ زیرا نتیجه مربوط به بنگاه‌های شرکت‌کننده در نظرسنجی و روش محاسبه گزارش است.
کاهش استفاده از ظرفیت تولید می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. محدودیت تأمین مواد اولیه، کمبود سرمایه در گردش، مشکلات فروش، دشواری واردات تجهیزات و کاهش تقاضا از جمله عواملی هستند که ممکن است بر عملکرد بنگاه‌ها اثر بگذارند.
وقتی کارخانه با ظرفیت پایین کار می‌کند، هزینه‌های ثابت مانند ساختمان، تجهیزات و برخی هزینه‌های نیروی انسانی روی تعداد کمتری محصول تقسیم می‌شود. این وضعیت می‌تواند قیمت تمام‌شده هر واحد کالا را افزایش دهد.
در نتیجه، مشکل ظرفیت تولید تنها به میزان محصول عرضه‌شده محدود نیست و می‌تواند بر سودآوری شرکت و توان رقابت آن در بازار نیز اثر بگذارد.
سه مانع اصلی کسب‌وکارهای ایرانی
در گزارش پایش محیط کسب‌وکار، فعالان اقتصادی سه مشکل را بیش از سایر عوامل نامساعد ارزیابی کرده‌اند.
نخستین عامل، تغییرات غیرقابل پیش‌بینی قیمت مواد اولیه و محصولات است. هنگامی که شرکت نتواند هزینه مواد اولیه را برای ماه‌های آینده برآورد کند، قیمت‌گذاری و انعقاد قرارداد بلندمدت دشوار می‌شود.
عامل دوم، دشواری تأمین مالی از بانک‌هاست. بسیاری از واحدهای تولیدی برای خرید مواد اولیه یا پرداخت هزینه‌های جاری به سرمایه در گردش نیاز دارند. اگر دریافت اعتبار بانکی دشوار یا پرهزینه باشد، ممکن است روند تولید با محدودیت مواجه شود.
عامل سوم، بی‌ثباتی سیاست‌ها، قوانین و مقررات اجرایی است. تغییر مکرر ضوابط می‌تواند برنامه‌ریزی شرکت‌ها را مختل کند و هزینه تطبیق فعالیت اقتصادی با مقررات جدید را افزایش دهد.
نکته قابل‌توجه این است که این سه عامل با یکدیگر ارتباط دارند. برای مثال، افزایش قیمت مواد اولیه نیاز به سرمایه در گردش را بیشتر می‌کند و اگر هم‌زمان دسترسی به تسهیلات بانکی دشوار باشد، فشار بیشتری بر بنگاه وارد خواهد شد.
کدام استان‌ها شرایط بهتری برای کسب‌وکار دارند؟
بر اساس نتایج پایش بهار ۱۴۰۵، استان‌های قم، اصفهان و زنجان به ترتیب مساعدترین ارزیابی محیط کسب‌وکار را در میان استان‌های کشور داشته‌اند.
این نتیجه به معنای نبود مشکلات اقتصادی در این استان‌ها نیست، بلکه نشان می‌دهد ارزیابی پاسخ‌گویان از شرایط فعالیت اقتصادی در آن‌ها نسبت به سایر استان‌ها مساعدتر بوده است.
از سوی دیگر، وضعیت محیط کسب‌وکار به عوامل مختلفی وابسته است و ممکن است یک استان در حوزه دسترسی به بازار عملکرد مناسب‌تری داشته باشد، اما در بخش تأمین انرژی یا نیروی انسانی با مشکل روبه‌رو باشد.
به همین دلیل، مقایسه دقیق استان‌ها نیازمند بررسی جزئیات گزارش و مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده شاخص است.
چرا بخش کشاورزی شرایط نامساعدتری دارد؟
در پایش بهار ۱۴۰۵، وضعیت محیط کسب‌وکار در بخش کشاورزی نسبت به خدمات و صنعت نامساعدتر ارزیابی شده است.
فعالیت کشاورزی علاوه بر مشکلات عمومی اقتصاد، تحت تأثیر شرایط آب‌وهوایی، هزینه نهاده‌ها، دسترسی به منابع آب و شرایط حمل‌ونقل نیز قرار دارد.
همچنین تغییر قیمت نهاده‌ها و محدودیت سرمایه در گردش می‌تواند بر فعالیت دامداران، مرغداران و تولیدکنندگان محصولات کشاورزی تأثیر بگذارد.
در بخش‌هایی از کشاورزی که تولید فصلی است، بنگاه‌ها ممکن است مجبور باشند هزینه زیادی را پیش از فروش محصول پرداخت کنند. در چنین شرایطی، دشواری دریافت تسهیلات بانکی فشار بیشتری ایجاد می‌کند.
چرا ثبات مقررات برای سرمایه‌گذاری مهم است؟
سرمایه‌گذاری در تولید معمولاً نیازمند افق زمانی چندساله است. یک شرکت ممکن است برای احداث کارخانه، خرید ماشین‌آلات یا توسعه خط تولید هزینه قابل‌توجهی انجام دهد و انتظار داشته باشد سرمایه خود را طی چند سال بازگرداند.
اگر مقررات واردات مواد اولیه، نرخ‌های تجاری یا شرایط صادراتی به‌طور مداوم تغییر کند، برآورد هزینه و درآمد آینده دشوار می‌شود.
این نااطمینانی می‌تواند بنگاه‌ها را به سمت کاهش سرمایه‌گذاری یا به تعویق انداختن طرح‌های توسعه‌ای سوق دهد.
از این رو، کاهش تغییرات ناگهانی مقررات و ایجاد دسترسی پایدار به تأمین مالی، از موضوعات کلیدی در بهبود محیط کسب‌وکار محسوب می‌شوند.
راهکار خروج بنگاه‌ها از وضعیت فعلی چیست؟
یافته‌های پایش اتاق ایران نشان می‌دهد رفع مشکلات کسب‌وکار تنها با افزایش تسهیلات بانکی یا اصلاح یک بخشنامه ممکن نیست. بهبود شرایط نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است.
ثبات بیشتر سیاست‌ها، تسهیل تأمین مالی، کاهش هزینه‌های اداری و بهبود دسترسی بنگاه‌ها به مواد اولیه می‌تواند به افزایش توان برنامه‌ریزی شرکت‌ها کمک کند.
همچنین تصمیم‌های اقتصادی زمانی اثر بیشتری خواهند داشت که با شناخت مشکلات واقعی فعالان بخش خصوصی و مشورت با تشکل‌های تخصصی تدوین شوند.
در مجموع، پایش ملی محیط کسب‌وکار بهار ۱۴۰۵ تصویری از فشارهای هم‌زمان بر بنگاه‌ها ارائه می‌دهد. ثبت شاخص ۶٫۲۳ و فعالیت با میانگین ۳۵ درصد ظرفیت در میان بنگاه‌های پاسخ‌گو، نشان می‌دهد بهبود محیط تولید و تجارت همچنان یکی از اولویت‌های مهم اقتصاد ایران است.
