طاعون جدید از کجا شروع شد؟ / آنچه تا امروز درباره شیوع بیماری می‌دانیم
خبر از سیبری شروع شد؛ از مرکزی که مأموریت اصلی آن اتفاقاً تحقیق درباره همین بیماری است. مرگ یک کارمند جوان مؤسسه ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه و قرنطینه شماری از افرادی که با او در تماس بوده‌اند، نام بیماری‌ای را دوباره وارد خبرها کرد که بسیاری تصور می‌کردند فقط به کتاب‌های تاریخ تعلق دارد.
گزارش‌های اولیه در شبکه‌های اجتماعی مدعی بودند این کارمند هنگام فعالیت آزمایشگاهی با عامل طاعون تماس پیدا کرده است. روایت‌هایی حتی از شکستن یک لوله آزمایش حاوی باکتری سخن گفتند و همین ادعاها کافی بود تا خبر «شیوع طاعون در روسیه» به سرعت منتشر شود.
اما آنچه تا امروز به صورت رسمی می‌دانیم محدودتر از این روایت‌هاست. فرد مورد نظر پس از ابتلا به ذات‌الریه شدید جان باخته، اما مقام‌های روسیه هنوز طاعون را به عنوان علت قطعی مرگ تأیید نکرده‌اند. بررسی تماس‌های او ادامه دارد و تاکنون گزارشی از ایجاد یک زنجیره گسترده انتقال منتشر نشده است.
بنابراین نقطه شروع خبر مشخص است، اما هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت نقطه شروع یک «شیوع طاعون» نیز بوده است.
همه چیز از ایرکوتسک آغاز شد
ایرکوتسک در شرق سیبری قرار دارد؛ منطقه‌ای که از نظر تاریخی و زیست‌محیطی با کانون‌های طبیعی برخی بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان ارتباط داشته است. مؤسسه‌ای که فرد فوت‌شده در آن کار می‌کرد نیز به‌طور تخصصی روی بیماری‌هایی از جمله طاعون فعالیت می‌کند.
پس از وخامت حال این کارمند، مقام‌های بهداشتی اقدامات پیشگیرانه گسترده‌ای آغاز کردند. بیمارستان و بخش‌هایی مرتبط با درمان او تحت محدودیت قرار گرفتند و افراد نزدیک به بیمار برای بررسی علائم تحت مراقبت پزشکی قرار گرفتند.
در ابتدا گزارش‌های غیررسمی درباره حادثه آزمایشگاهی بسیار سریع‌تر از اطلاعات رسمی منتشر شدند. این مسئله باعث شد بسیاری از کاربران تصور کنند نشت عامل طاعون از آزمایشگاه تأیید شده است.
اما مؤسسه تحقیقاتی و نهادهای بهداشتی روسیه اعلام کردند شواهد اولیه‌ای برای تأیید چنین حادثه‌ای پیدا نشده و آزمایش‌ها هنوز رابطه قطعی میان بیماری فرد فوت‌شده و عوامل بیماری‌زایی که در محل کار وجود داشته‌اند نشان نداده است.
در نتیجه هنوز یک حلقه مهم در داستان گم شده است: آیا اصلاً این فرد طاعون داشته است؟
چرا با وجود تأیید نشدن بیماری، افراد قرنطینه شدند؟
در بیماری‌های عفونی پرخطر، نظام سلامت نمی‌تواند تا زمان رسیدن نتیجه نهایی صبر کند. اگر احتمال وجود طاعون ریوی مطرح باشد، حتی یک مورد مشکوک می‌تواند باعث ردیابی سریع تماس‌ها شود.
دلیل آن ویژگی این فرم بیماری است. طاعون ریوی می‌تواند از فرد بیمار به افرادی که تماس نزدیک با او دارند منتقل شود و در صورت درمان نشدن به سرعت شدید شود. بنابراین قرنطینه و پایش افراد در معرض خطر به معنای اثبات شیوع نیست؛ بلکه بخشی از پروتکل احتیاطی برای جلوگیری از یک شیوع احتمالی است.
گزارش‌های منتشرشده از تحت نظر قرار گرفتن ده‌ها و حتی نزدیک به ۲۰۰ نفر حکایت دارند، اما تا این مرحله مورد تازه تأییدشده‌ای از طاعون در میان این افراد اعلام نشده است.
برخی از آزمایش‌های انجام‌شده نیز بیماری‌های تنفسی شایع‌تری را در تعدادی از افراد نشان داده‌اند؛ نکته‌ای که دوباره اهمیت انتظار برای نتیجه قطعی بررسی‌ها را نشان می‌دهد.
طاعون از روسیه به وجود نیامده است
عبارت «طاعون جدید از کجا شروع شد؟» ممکن است این تصور را ایجاد کند که با یک بیماری تازه مواجه هستیم؛ در حالی که طاعون هزاران سال است همراه انسان بوده است.
عامل آن باکتری Yersinia pestis است که در طبیعت میان برخی جوندگان و کک‌های آنها گردش می‌کند. کانون‌های طبیعی این باکتری هنوز در بخش‌هایی از آفریقا، آسیا و قاره آمریکا وجود دارند و هر سال تعداد محدودی موارد انسانی در جهان گزارش می‌شود.
در سال‌های اخیر بخش بزرگی از موارد گزارش‌شده جهانی در کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار دیده شده است. مناطق دیگری از آسیای مرکزی و مغولستان نیز کانون‌های طبیعی شناخته‌شده دارند.
حتی در خود روسیه و مناطق نزدیک مغولستان فعالیت باکتری در جمعیت جانوران وحشی موضوع ناشناخته‌ای نیست. به همین دلیل وجود یک مؤسسه تخصصی ضدطاعون در سیبری نیز به معنای وجود یک بیماری تازه نیست؛ این مراکز دقیقاً برای رصد کانون‌های قدیمی و جلوگیری از انتقال بیماری فعالیت می‌کنند.
آیا جهان با همه‌گیری تازه‌ای روبه‌روست؟
در حال حاضر شواهد کافی برای چنین نتیجه‌ای وجود ندارد.
برای آنکه بتوان درباره شیوع گسترده صحبت کرد، باید موارد تأییدشده متعدد و زنجیره انتقال مشخصی وجود داشته باشد. در ماجرای فعلی هنوز حتی علت دقیق مرگ فردی که همه خبرها از او آغاز شده به شکل نهایی روشن نشده است.
از طرف دیگر، طاعون ویژگی‌هایی دارد که کنترل آن را با بیماری‌های ویروسی ناشناخته متفاوت می‌کند. باکتری عامل آن شناخته شده، آزمایش‌های تشخیصی وجود دارند و درمان آنتی‌بیوتیکی در صورت شروع سریع مؤثر است.
این به معنای بی‌خطر بودن طاعون نیست. نوع ریوی در صورت درمان نشدن می‌تواند بسیار خطرناک باشد و به همین دلیل هر مورد احتمالی باید جدی گرفته شود. اما «جدی گرفتن» با اعلام زودهنگام یک همه‌گیری جهانی تفاوت دارد.
آنچه هنوز نمی‌دانیم مهم‌تر است
بخش قابل توجهی از جذابیت خبری ماجرای روسیه از همان چیزهایی می‌آید که هنوز پاسخ مشخصی ندارند. علت قطعی مرگ چه بوده؟ آیا تماس آزمایشگاهی رخ داده است؟ آیا آزمایش‌های تکمیلی باکتری طاعون را پیدا می‌کنند؟ و آیا هیچ‌کدام از افراد تحت نظر علائم مرتبط نشان خواهند داد؟
پاسخ این سؤالات مشخص می‌کند خبر فعلی یک حادثه منفرد و احتیاط پزشکی بوده یا واقعاً با یک مورد طاعون ریوی روبه‌رو بوده‌ایم.
تا آن زمان بهترین توصیف برای اتفاق فعلی «بررسی یک مورد مشکوک در سیبری» است، نه «شروع طاعون جدید».
و همین تفاوت کوچک در کلمات اهمیت زیادی دارد. بیماری‌ای که قرن‌ها پیش میلیون‌ها نفر را کشت هنوز کاملاً از طبیعت حذف نشده، اما جهان امروز ابزارهایی برای شناسایی، درمان و مهار آن دارد که در دوران مرگ سیاه وجود نداشت.
