با وجود بارش باران، هنوز آب نداریم! ۵ دلیل تداوم بحران آب در ایران
بارندگیهای هفتههای اخیر در بخشهایی از کشور امید به بهبود وضعیت منابع آبی را افزایش داده است؛ با این حال، مخازن سدها همچنان با ظرفیت خالی قابلتوجهی روبهرو هستند و وضعیت منابع آب تهران نیز شکننده است. دلیل این تناقض آن است که هر بارندگی الزاماً به ذخیره آب تبدیل نمیشود؛ پراکندگی نامتوازن بارشها، شدت رگبارها، خشکسالی چندساله، برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی و مصرف بالا باعث شدهاند بارانهای مقطعی برای جبران کسری آب کافی نباشند.
بارندگیهای هفتههای اخیر در بخشهایی از کشور امید به بهبود وضعیت منابع آبی را افزایش داده است؛ با این حال، مخازن سدها همچنان با ظرفیت خالی قابلتوجهی روبهرو هستند و وضعیت منابع آب تهران نیز شکننده است. دلیل این تناقض آن است که هر بارندگی الزاماً به ذخیره آب تبدیل نمیشود؛ پراکندگی نامتوازن بارشها، شدت رگبارها، خشکسالی چندساله، برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی و مصرف بالا باعث شدهاند بارانهای مقطعی برای جبران کسری آب کافی نباشند.
۱. بارندگی در همه مناطق کشور یکسان نبوده است
اولین نکته این است که وقتی از افزایش بارندگی صحبت میکنیم، لزوماً به این معنا نیست که تمام استانها و حوضههای آبریز کشور به یک اندازه باران دریافت کردهاند.
بر اساس آمار سازمان هواشناسی تا ۵ آبان ۱۴۰۵، میانگین بارندگی کشور از ابتدای سال آبی به حدود ۱۱.۴ میلیمتر رسیده است؛ در حالی که میانگین بلندمدت برای همین بازه حدود ۱۴ میلیمتر بوده است. به این ترتیب، بارندگی کشور هنوز حدود ۱۹ درصد کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شده بود.
تفاوت منطقهای نیز قابلتوجه است. در این بازه، ۹ استان بارشی بیشتر از میانگین بلندمدت ثبت کردند، اما در ۲۲ استان میزان بارندگی پایینتر از حد معمول بود. در استان تهران نیز بارشها حدود ۲۸.۳ درصد کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شده است.
بنابراین ممکن است یک سامانه بارشی در غرب یا جنوب کشور بارندگی قابلتوجهی ایجاد کند، اما حوضه آبریز سدهای تهران یا مناطق مرکزی همچنان با کمبود بارش مواجه باشند. آب باریدهشده در یک منطقه نیز الزاماً امکان انتقال و استفاده در منطقهای دیگر را ندارد.
۲. باران شدید همیشه به معنای ذخیره بیشتر آب نیست
یکی از اشتباهات رایج در ارزیابی وضعیت منابع آب، برابر دانستن بارندگی شدید با افزایش ذخایر آب زیرزمینی و سدهاست.
برای اینکه باران به منابع قابلاستفاده تبدیل شود، بخشی از آن باید در زمین نفوذ کند یا از طریق رودخانهها و روانابها به مخازن سدها برسد. اما در بارندگیهای شدید و کوتاهمدت، ممکن است شدت ورود آب به سطح زمین بیشتر از ظرفیت نفوذ خاک باشد. در چنین شرایطی، بخش قابلتوجهی از آب بهصورت رواناب روی سطح حرکت میکند.
شیب زمین، نوع خاک، پوشش گیاهی و میزان رطوبت قبلی خاک در تعیین سرنوشت بارندگی نقش دارند. در مناطق کوهستانی نیز آب میتواند با سرعت بیشتری از مسیر رودخانهها و مسیلها خارج شود.
اگر زیرساختهای مناسب برای کنترل و هدایت رواناب وجود نداشته باشد، فرصت ذخیرهسازی بخشی از این آب و تغذیه آبخوانها از دست میرود. به همین دلیل، بارندگیهای رگباری گاهی بیشتر از آنکه به افزایش ذخایر پایدار کمک کنند، خطر سیلاب و خسارت ایجاد میکنند.
۳. چند سال خشکسالی با چند روز بارندگی جبران نمیشود
بحران آب ایران حاصل یک دوره کوتاه کمبارشی نیست. در سالهای گذشته، بسیاری از مناطق کشور با کاهش بارندگی، افت جریان رودخانهها و برداشت مستمر از منابع زیرزمینی مواجه بودهاند.
در چنین شرایطی، بارندگیهای جدید ابتدا بخشی از کسری انباشته منابع آب را جبران میکنند. برای مثال، اگر یک آبخوان طی چند سال به دلیل برداشت بیش از تغذیه طبیعی خود با افت سطح آب مواجه شده باشد، چند نوبت بارندگی نمیتواند بهسرعت آن را به وضعیت قبلی برگرداند.
مطالعات علمی درباره منابع آب ایران نیز از کاهش قابلتوجه ذخایر آب کشور در دو دهه گذشته حکایت دارند. یک پژوهش منتشرشده در نشریه Journal of Hydrology: Regional Studies، کاهش حدود ۲۱۱ کیلومترمکعبی ذخایر کل آب ایران را طی دوره ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۶ برآورد کرده و افت محسوس سطح آب زیرزمینی را از عوامل مهم این روند دانسته است.
به همین دلیل، حتی اگر بارشهای پاییز و زمستان امسال بیشتر از سال گذشته باشد، برای اعلام پایان خشکسالی باید وضعیت ذخایر سدها، آبخوانها و جریان رودخانهها در یک دوره طولانیتر بررسی شود.
۴. مصرف و خروج آب همچنان از منابع ورودی فشار بیشتری میگیرد
عامل مهم دیگر، میزان آبی است که از مخازن برداشت یا رهاسازی میشود. پر شدن سدها فقط به مقدار بارندگی وابسته نیست؛ میزان ورودی و خروجی مخزن نیز تعیین میکند که در نهایت چه مقدار آب ذخیره باقی میماند.
بر اساس آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران تا اول نوامبر ۲۰۲۶، معادل ۱۰ آبان ۱۴۰۵، ورودی آب به مخازن سدهای کشور از ابتدای سال آبی به حدود یک میلیارد و ۹۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۷۲ درصد افزایش دارد.
اما در همین بازه، خروجی آب از سدها به حدود ۲ میلیارد و ۶۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ یعنی خروجی مخازن حدود ۷۴۰ میلیون مترمکعب بیشتر از ورودی بوده است.
| شاخص | میزان |
|---|---|
| ورودی آب به سدها | ۱.۹۱ میلیارد مترمکعب |
| خروجی آب از سدها | ۲.۶۵ میلیارد مترمکعب |
| اختلاف خروجی و ورودی | ۷۴۰ میلیون مترمکعب |
| رشد ورودی نسبت به سال گذشته | ۷۲ درصد |
این ارقام نشان میدهد افزایش ورودی آب به سدها بهتنهایی برای افزایش ذخایر کافی نیست. البته خروجی سدها صرفاً به معنای مصرف هدررفته نیست و بخشی از آن برای تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعت و نیازهای پاییندست رهاسازی میشود.
در نتیجه، برای بهبود پایدار وضعیت سدها باید میان میزان ورودی، نیاز مصرفکنندگان و نحوه مدیریت رهاسازی آب تعادل برقرار شود.
۵. برداشت از آبهای زیرزمینی، کسری منابع را عمیقتر کرده است
بخش مهمی از بحران آب ایران به منابعی مربوط میشود که در آمار ذخایر سدها دیده نمیشوند: آبهای زیرزمینی.
در بسیاری از مناطق کشور، کشاورزی و سایر فعالیتها به برداشت از چاهها وابستهاند. وقتی میزان برداشت برای مدت طولانی از تغذیه طبیعی آبخوان بیشتر باشد، سطح آب زیرزمینی پایین میرود و ذخیرهای که طی سالها در زیر زمین جمع شده است، بهتدریج کاهش پیدا میکند.
بارندگی میتواند بخشی از این منابع را تغذیه کند، اما میزان نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی به شرایط زمینشناسی، پوشش خاک، شدت بارش و وضعیت آبخوان بستگی دارد. ضمن اینکه برداشت مستمر از چاهها میتواند اثر مثبت بارندگی را تا حد زیادی خنثی کند.
در این میان، مصرف بالای آب در کشاورزی و پایین بودن بهرهوری آبیاری نیز اهمیت زیادی دارد. تا زمانی که برداشت از منابع زیرزمینی کنترل نشود و الگوی مصرف با ظرفیت واقعی منابع آب هماهنگ نباشد، بارشهای بیشتر نیز نمیتوانند بهتنهایی مشکل را حل کنند.
با وجود بارندگیهای اخیر، وضعیت سدهای تهران چه تغییری کرده است؟
برای درک بهتر مسئله میتوان وضعیت تهران را بررسی کرد. طبق اطلاعات اعلامشده در ۱۷ آبان ۱۴۰۵، مجموع ذخایر پنج سد تأمینکننده آب پایتخت حدود ۳۴۰ میلیون مترمکعب بوده و پرشدگی مجموع آنها کمتر از ۲۰ درصد اعلام شده است.
در میان این مخازن، سد لار تنها حدود ۳ درصد ظرفیت خود آب داشته است. این در حالی است که تهران برای رسیدن به وضعیت پایدارتر، به حدود ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلیون مترمکعب ذخیره در پنج سد نیاز دارد.
این آمار نشان میدهد بارندگیهای ثبتشده در بخشهایی از کشور هنوز نتوانستهاند کسری منابع آب تهران را جبران کنند. البته برای ارزیابی اثر سامانههای بارشی اخیر باید آمار جدید ورودی سدها و میزان تغییر ذخایر هر مخزن نیز منتشر شود.
آیا بارندگیهای بیشتر میتواند بحران آب ایران را تمام کند؟
افزایش بارندگی قطعاً میتواند به بهبود وضعیت منابع آب کمک کند، اما نتیجه نهایی به نحوه توزیع و مدیریت آن وابسته است.
برای کاهش پایدار بحران آب، تنها افزایش بارندگی کافی نیست. مدیریت روانابها، اجرای طرحهای آبخیزداری و تغذیه مصنوعی آبخوانها در مناطق مناسب، کاهش برداشت از چاههای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت و افزایش بهرهوری مصرف آب در کشاورزی از جمله اقداماتی هستند که باید در کنار مدیریت مصرف شهری دنبال شوند.
از طرف دیگر، ذخیرهسازی آب در سدها نیز بهتنهایی پاسخگوی تمام مشکلات نیست. منابع زیرزمینی، رودخانهها، پوشش گیاهی و تعادل طبیعی حوضههای آبریز باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.
در نهایت، مسئله ایران فقط این نیست که چقدر باران میبارد؛ مسئله این است که چه مقدار از این باران در طبیعت باقی میماند، چه مقدار به مخازن و سفرههای زیرزمینی میرسد و چه مقدار از آن پیش از ذخیرهشدن مصرف یا از دسترس خارج میشود. به همین دلیل، چند روز بارندگی نمیتواند بهتنهایی پایان بحران آبی چندساله کشور را رقم بزند.
بیشتر بخوانید:
- هشدار برای ساکنان تهران؛ ذخیره آب پایتخت به یکپنجم رسید
- النینو در راه ایران؛ بارندگی بیشتر میشود؟