بازنشستهها از کجا بفهمند متناسبسازی به نفعشان بوده یا به ضررشان؟
اجرای مرحله سوم متناسبسازی در سال ۱۴۰۵ باعث شده رقم احکام بسیاری از بازنشستگان تغییر کند، اما دیدن یک عدد بزرگتر در فیش بهتنهایی نشان نمیدهد که نتیجه متناسبسازی واقعاً برای فرد چقدر مؤثر بوده است.
برای بعضی بازنشستگان، مبلغ متناسبسازی سهم قابل توجهی از افزایش حقوق امسال را تشکیل میدهد و برای برخی دیگر این رقم بسیار کمتر است. در عین حال ممکن است بازنشستهای افزایش خوبی در حکم خود ببیند اما به دلیل کسورات، ثابت ماندن بعضی مزایا یا حذف یک پرداخت موقت، احساس کند دریافتی او به همان اندازه بهتر نشده است.
بنابراین برای پاسخ به این سؤال که «متناسبسازی به نفع من بوده یا نه؟» نباید فقط مبلغی را که به حساب آمده با سال قبل مقایسه کرد. باید مشخص شود چه مقدار از افزایش حقوق ناشی از افزایش سالانه بوده، چه مقدار مستقیماً از متناسبسازی آمده و چه تغییراتی در سایر اجزای فیش رخ داده است.
اول یک نکته مهم؛ متناسبسازی نباید اصل حقوق را کم کند
متناسبسازی در ذات خود یک سازوکار افزایشی است و هدف آن کاهش بخشی از فاصله حقوق بازنشسته با مبنایی است که قانون تعیین کرده است. بنابراین اگر خالص دریافتی فرد نسبت به یک ماه قبل کمتر شده، نمیتوان مستقیماً نتیجه گرفت که «متناسبسازی به ضرر او تمام شده است».
در چنین وضعیتی معمولاً باید پای عوامل دیگری را بررسی کرد؛ از جمله افزایش کسورات، شروع اقساط یک وام، تغییر بیمه تکمیلی، حذف یک پرداخت مقطعی یا تفاوت در مزایا.
در واقع باید بین دو سؤال فرق گذاشت: آیا رقم متناسبسازی درست و به حقوق اضافه شده است؟ و آیا خالص پولی که این ماه وارد حساب شده بیشتر شده است؟ پاسخ این دو سؤال الزاماً یکسان نیست.
اولین مقایسه؛ حکم قبل و حکم جدید را کنار هم بگذارید
سادهترین راه برای شروع بررسی، باز کردن حکم جدید و مقایسه آن با حکم قبلی است. در حکم سال ۱۴۰۵ باید مشخص باشد چه مبلغی بابت افزایش سالانه و چه رقمی بابت متناسبسازی به حقوق اضافه شده است.
اگر بازنشسته فقط عدد نهایی حکم را ببیند، نمیتواند تشخیص دهد افزایش از کجا آمده است. ممکن است بخش عمده افزایش ناشی از افزایش عمومی حقوق باشد و سهم متناسبسازی محدودتر باشد؛ یا برعکس، در پرونده فرد رقم قابل توجهی بابت متناسبسازی منظور شده باشد.
به همین دلیل بهتر است سه عدد جداگانه یادداشت شود: حقوق قبل از افزایش، مبلغ افزایش سالانه و مبلغ متناسبسازی.
این سه عدد تصویر بسیار روشنتری از اثر واقعی متناسبسازی ارائه میکنند.
یک مثال ساده؛ متناسبسازی واقعاً چقدر به حقوق اضافه کرده؟
فرض کنید حقوق یک بازنشسته پس از اعمال افزایش سالانه از ۲۰ میلیون تومان به ۲۸ میلیون تومان رسیده باشد و سپس ۲ میلیون تومان نیز بابت متناسبسازی به آن اضافه شده باشد.
در این مثال حقوق جدید ۳۰ میلیون تومان است، اما نباید گفت متناسبسازی باعث افزایش ۱۰ میلیون تومانی شده است. سهم واقعی متناسبسازی همان ۲ میلیون تومان است و بقیه افزایش از محل افزایش سالانه حقوق ایجاد شده است.
این تفکیک برای مقایسه افراد نیز مهم است. دو بازنشسته ممکن است هر دو امسال ۳۰ میلیون تومان حقوق بگیرند، اما سهم متناسبسازی در حکم یکی از آنها یک میلیون و در حکم دیگری چهار میلیون تومان باشد.
برای بازنشستگان کشوری یک عدد کلیدی وجود دارد
در صندوق بازنشستگی کشوری، مرحله سوم متناسبسازی سال ۱۴۰۵ بر مبنای ۳۰ درصد باقیمانده فاصله با ۹۰ درصد حقوق و فوقالعادههای مشمول کسور شاغل مشابه و همتراز اجرا شده است.
بنابراین برای این گروه، مهمترین سؤال این نیست که همکار بازنشسته دیگری چقدر افزایش گرفته است؛ بلکه باید دید مبنای شاغل مشابه و همتراز فرد چه بوده و چه مقدار از فاصله تعیینشده در حکم او جبران شده است.
به همین دلیل مقایسه دو بازنشسته با سابقه، رتبه یا شرایط شغلی متفاوت میتواند گمراهکننده باشد. حتی اگر حقوق قبلی آنها نزدیک به هم بوده باشد، رقم متناسبسازی لزوماً یکسان نخواهد بود.
برای تأمین اجتماعی فرمول فرق میکند
در تأمین اجتماعی نباید از فرمول بازنشستگان کشوری استفاده کرد. مبنای متناسبسازی در این صندوق، نسبت مستمری فرد به حداقل دستمزد در زمان بازنشستگی است.
هدف قانونی این بوده که پس از پایان برنامه سهساله، نسبت مستمری فعلی فرد به حداقل دستمزد سال جاری از ۹۰ درصد نسبت مستمری او به حداقل دستمزد در زمان برقراری مستمری کمتر نباشد.
این برنامه در سال ۱۴۰۳ با ۴۰ درصد آغاز شد، در سال ۱۴۰۴ مرحله ۳۰ درصدی دوم اجرا شد و در سال ۱۴۰۵ نیز ۳۰ درصد باقیمانده اجرا شده است.
در نتیجه اگر بازنشسته تأمین اجتماعی میخواهد بفهمد متناسبسازی برای او چه اثری داشته، بهترین کار این است که به جای مقایسه با حقوق یک دوست یا همکار، محاسبه شخصی پرونده خودش را ببیند.
تأمین اجتماعی امکان مشاهده محاسبه شخصی را فراهم کرده است
برای سال ۱۴۰۵ امکان مشاهده آنلاین جزئیات محاسبه متناسبسازی در سامانه خدمات غیرحضوری تأمین اجتماعی فعال شده است.
بازنشسته میتواند وارد سامانه شود و در بخش خدمات تکمیلی مستمریبگیران، گزینه مربوط به محاسبه مبلغ متناسبسازی برنامه هفتم را باز کند.
در این بخش اطلاعاتی که در محاسبه فرد مؤثر بوده و مبلغ نهایی متناسبسازی نمایش داده میشود. این مسیر برای کسی که نسبت به رقم حکم خود ابهام دارد بسیار دقیقتر از مقایسه با ارقام منتشرشده در شبکههای اجتماعی است.
آیا هرچه مبلغ متناسبسازی بیشتر باشد یعنی فرد بیشتر سود کرده؟
نه لزوماً.
بزرگتر بودن رقم متناسبسازی معمولاً نشان میدهد فاصله اولیه فرد با مبنای قانونی بیشتر بوده است. بنابراین نمیتوان صرفاً با مشاهده یک رقم بالاتر نتیجه گرفت که آن بازنشسته وضعیت بهتری نسبت به فرد دیگری دارد.
برای مثال، فردی ممکن است سه میلیون تومان متناسبسازی گرفته باشد زیرا فاصله بیشتری با نسبت هدف داشته، در حالی که بازنشسته دیگری فقط یک میلیون تومان دریافت کرده چون از ابتدا به سطح هدف نزدیکتر بوده است.
پس معیار درست، فقط «چقدر پول اضافه شد؟» نیست؛ بلکه باید دید فاصله با مبنای قانونی چقدر بوده و چه مقدار از آن جبران شده است.
حداقلبگیران تأمین اجتماعی یک نکته مهم را بدانند
طبق توضیحات رسمی سازمان تأمین اجتماعی، حداقلبگیران مشمول فرمول متناسبسازی موضوع برنامه هفتم نیستند و افزایش مستمری آنها از مسیر افزایش سالانه انجام شده است.
به همین دلیل اگر یک حداقلبگیر در حکم خود مبلغی مشابه متناسبسازی سایر سطوح پیدا نمیکند، این موضوع لزوماً به معنی جا ماندن پرونده او نیست.
این گروه در سال ۱۴۰۵ افزایش سالانه جداگانه داشتهاند و نباید حکم خود را با بازنشستهای از «سایر سطوح» مقایسه کنند.
چرا بعضیها با وجود متناسبسازی احساس میکنند کمتر گرفتهاند؟
اینجا ماجرا پیچیدهتر میشود. ممکن است متناسبسازی به اصل مستمری اضافه شده باشد اما همزمان برخی پرداختهای دیگر رشد نکرده یا یک پرداخت قبلی دیگر ادامه پیدا نکرده باشد.
برای مثال، سازمان تأمین اجتماعی اعلام کرده مبلغی تحت عنوان «حفظ قدرت خرید» که در سال ۱۴۰۳ برای برخی گروهها پرداخت میشد، در سال ۱۴۰۵ به دلیل نبود مجوز قانونی جدید ادامه پیدا نکرده است. همچنین بعضی مزایای جانبی مانند کمکهزینه مسکن و کمک معیشت در سطح سال قبل باقی ماندهاند.
در نتیجه ممکن است فرد هنگام مقایسه مجموع دریافتی خود احساس کند اثر افزایش کمتر از انتظار بوده است؛ در حالی که علت لزوماً خود متناسبسازی نیست.
چهار عددی که باید برای قضاوت کنار هم بگذارید
اگر میخواهید بفهمید متناسبسازی برای پرونده شما چه اثری داشته، این چهار رقم را پیدا کنید:
| عدد مورد بررسی | چه چیزی را نشان میدهد؟ |
|---|---|
| حقوق قبل از افزایش سال ۱۴۰۵ | نقطه شروع مقایسه |
| افزایش سالانه حقوق | بخشی که مستقل از متناسبسازی اضافه شده |
| مبلغ متناسبسازی | اثر مستقیم برنامه متناسبسازی |
| خالص دریافتی | مبلغ نهایی پس از مزایا و کسورات |
اگر فقط ردیف آخر را ببینید، ممکن است برداشت اشتباهی داشته باشید. برای سنجش اثر واقعی متناسبسازی، مهمترین عدد خود ردیف متناسبسازی در حکم است.
چه زمانی باید به رقم متناسبسازی شک کرد؟
وجود تفاوت با مبلغ یک بازنشسته دیگر دلیل کافی برای اعتراض نیست. اما چند حالت میتواند نیازمند بررسی بیشتر باشد؛ برای مثال اگر ردیف متناسبسازی در حکم فرد مشمول وجود ندارد، اطلاعات سابقه یا مستمری مبنا اشتباه است، یا محاسبه نمایشدادهشده در سامانه با رقم حکم تطابق ندارد.
در صندوق کشوری نیز اگر اطلاعات مربوط به گروه، رتبه، سابقه یا شاغل مشابه و همتراز نادرست باشد، میتواند روی نتیجه محاسبه اثر بگذارد.
در چنین شرایطی بهتر است بازنشسته به جای مقایسه با ارقام عمومی، اطلاعات مبنای پرونده خودش را بررسی و در صورت مشاهده مغایرت از صندوق مربوطه درخواست رسیدگی کند.
یک روش ساده برای فهمیدن نتیجه
برای یک ارزیابی ساده، حکم سال گذشته و حکم سال ۱۴۰۵ را کنار هم قرار دهید. ابتدا افزایش سالانه را از کل افزایش جدا کنید. سپس ببینید دقیقاً چه مبلغی تحت عنوان متناسبسازی به حکم اضافه شده است.
بعد به فیش مراجعه کنید و ببینید آیا مبلغ حکم در ناخالص حقوق منعکس شده یا خیر. اگر ناخالص حقوق با حکم همخوانی دارد اما خالص دریافتی کمتر از انتظار است، سراغ کسورات بروید.
به این ترتیب میتوان فهمید مشکل احتمالی از محاسبه متناسبسازی است یا از اتفاق دیگری در فیش حقوقی.
در نهایت، متناسبسازی زمانی برای یک بازنشسته اثر بیشتری داشته که بخش بزرگتری از فاصله قانونی حقوق او را جبران کرده باشد. اما پایین بودن رقم متناسبسازی بهخودیخود به معنی ضرر نیست؛ ممکن است فرد از ابتدا فاصله کمتری با مبنای هدف داشته باشد. آنچه باید بررسی شود، محاسبه شخصی حکم و فاصله قبل و بعد از اجرای متناسبسازی است، نه صرفاً عددی که دیگران دریافت کردهاند.
