پسانداز آب پولساز میشود؟ / بازار جدیدی که قرار است برای آب راه بیفتد
بحران آب در ایران ممکن است به شکلگیری یک بازار کاملاً جدید منجر شود؛ بازاری که در آن برخلاف تصور اولیه قرار نیست «آب» خرید و فروش شود، بلکه صرفهجویی در مصرف آب ارزش اقتصادی پیدا میکند.
سخنگوی صنعت آب کشور از نزدیک شدن به راهاندازی «بازار بهرهوری آب» خبر داده است؛ طرحی که اگر مراحل نهایی تصویب خود را پشت سر بگذارد، میتواند برای کسانی که با سرمایهگذاری یا تغییر روش مصرف، آب کمتری مصرف میکنند، ارزش اقتصادی ایجاد کند.
اما این بازار دقیقاً چگونه کار خواهد کرد؟ آیا مردم میتوانند با کمکردن مصرف آب خانه پول دریافت کنند؟
بازار بهرهوری آب چیست؟
ایده اصلی بازار بهرهوری آب نسبتاً ساده است:
به جای اینکه خود آب قیمتگذاری و معامله شود، مقدار آبی که به شکل واقعی و قابل اثبات صرفهجویی شده است ارزشگذاری میشود.
به بیان سادهتر، اگر یک مصرفکننده با اجرای یک پروژه یا تغییر فناوری بتواند مصرف آب خود را نسبت به شرایط قبلی کاهش دهد، صرفهجویی ایجادشده میتواند دارای ارزش اقتصادی شود.
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور، این ایده را چنین تشریح کرده که در این بازار به جای آب، «صرفهجویی» مبادله خواهد شد و هدف، قیمتگذاری و سودآور کردن بهرهوری آب است.
یعنی با کمتر مصرف کردن آب پول میگیریم؟
فعلاً نمیتوان چنین نتیجهای گرفت.
خبر راهاندازی بازار بهرهوری آب به این معنا نیست که خانواری که قبض آبش کمتر شود، بلافاصله از دولت پول دریافت خواهد کرد.
جزئیات مربوط به اینکه چه اشخاص، صنایع یا بخشهایی میتوانند وارد بازار شوند، روش محاسبه میزان صرفهجویی چگونه خواهد بود و خریداران این صرفهجویی چه کسانی خواهند بود، باید در مقررات اجرایی مشخص شود.
بنابراین تیتر «پول گرفتن بابت کممصرفی آب» در مورد خانوارهای عادی فعلاً قطعی نیست.
پس چه کسانی میتوانند از صرفهجویی آب درآمد داشته باشند؟
بازار بهرهوری احتمالاً بیش از همه برای مصرفکنندگان بزرگی اهمیت دارد که امکان کاهش قابل اندازهگیری مصرف آب دارند.
برای مثال تصور کنید یک واحد صنعتی با تغییر تجهیزات خود، مصرف سالانه آب را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
یا یک مجموعه کشاورزی با اجرای آبیاری مدرن بتواند برای تولید یک میزان مشخص محصول، آب بسیار کمتری مصرف کند.
در چنین حالتی میتوان میزان صرفهجویی ایجادشده را محاسبه کرد و در صورت وجود سازوکار رسمی، برای آن ارزش اقتصادی در نظر گرفت.
به این ترتیب، صرفهجویی دیگر فقط یک توصیه محیطزیستی نیست؛ بلکه میتواند به یک دارایی اقتصادی تبدیل شود.
چه کسی حاضر است برای صرفهجویی آب پول بدهد؟
این دقیقاً یکی از مهمترین بخشهای طراحی بازار است.
فرض کنید یک کارخانه برای توسعه فعالیت خود نیاز بیشتری به آب دارد، اما امکان تخصیص منابع آب جدید به آن وجود ندارد.
در مقابل، مجموعه دیگری با سرمایهگذاری در فناوری توانسته مصرف خود را کاهش دهد.
یک بازار بهرهوری میتواند سازوکاری ایجاد کند که ارزش اقتصادی صرفهجویی مجموعه دوم به رسمیت شناخته شود و مصرفکنندهای که نیاز بیشتری دارد، برای دستیابی به این ظرفیت هزینه پرداخت کند.
البته نحوه دقیق انتقال حقوق، گواهیها و محدودیتهای مصرف باید در مقررات نهایی مشخص شود.
آیا قرار است خود آب خرید و فروش شود؟
براساس توضیحی که سخنگوی صنعت آب ارائه کرده، فلسفه طرح دقیقاً این است که خود آب موضوع معامله نباشد.
تمرکز بازار روی «بهرهوری» و «صرفهجویی» قرار دارد.
این تفاوت مهم است؛ زیرا آب برخلاف بسیاری از کالاها، منبعی عمومی، محدود و وابسته به محل جغرافیایی است.
یک مترمکعب صرفهجویی آب در یک دشت بحرانی لزوماً همان ارزشی را ندارد که یک مترمکعب صرفهجویی در منطقهای دیگر دارد.
صرفهجویی آب چگونه اندازهگیری میشود؟
اینجا مهمترین چالش طرح آغاز میشود.
برای پولساز شدن صرفهجویی باید ابتدا مشخص شود مصرفکننده در شرایط عادی چه مقدار آب مصرف میکرده و پس از اجرای پروژه چه مقدار مصرف میکند.
بعد باید اثبات شود کاهش مصرف واقعی بوده است.
مثلاً اگر یک کارخانه سالانه ۱۰۰ هزار مترمکعب آب مصرف میکرد و پس از تعویض تجهیزات مصرف خود را به ۷۰ هزار مترمکعب رسانده باشد، در ظاهر ۳۰ هزار مترمکعب صرفهجویی اتفاق افتاده است.
اما نهاد مسئول باید مطمئن شود کاهش مصرف ناشی از افت تولید یا تعطیلی بخشی از کارخانه نبوده، بلکه واقعاً نتیجه افزایش بهرهوری است.
به همین دلیل، اندازهگیری و راستیآزمایی یکی از مهمترین بخشهای بازار آینده خواهد بود.
بازار بهرهوری آب چه زمانی راه میافتد؟
آییننامه مرتبط با این بازار در کمیسیون فرعی برنامه و بودجه دولت تصویب شده است.
طبق اعلام سخنگوی صنعت آب، این آییننامه پس از طی مراحل بعدی باید وارد کمیسیون اصلی و سپس هیئت دولت شود.
پیشبینی مطرحشده این است که فرآیند تصویب و ابلاغ آن در حدود یک ماه آینده انجام شود.
بنابراین هنوز نمیتوان از آغاز رسمی و عمومی معاملات در بازار بهرهوری آب صحبت کرد؛ اما روند قانونی ایجاد آن وارد مراحل جدیتری شده است.
تفاوت این بازار با گران کردن آب چیست؟
این دو سیاست کاملاً متفاوتاند.
در افزایش تعرفه آب، مصرفکننده برای هر واحد مصرف مبلغ بیشتری پرداخت میکند.
اما در بازار بهرهوری، قرار است برای کاهش واقعی مصرف نسبت به یک مبنای مشخص ارزش اقتصادی ایجاد شود.
در واقع سیاست اول از ابزار «هزینه بیشتر برای مصرف» استفاده میکند، در حالی که بازار بهرهوری میخواهد از ابزار «پاداش اقتصادی برای صرفهجویی» بهره بگیرد.
کشاورزان هم میتوانند از این بازار استفاده کنند؟
کشاورزی به دلیل سهم بالای آن در مصرف آب کشور، یکی از بخشهایی است که بازار بهرهوری میتواند در آن اهمیت زیادی داشته باشد.
برای مثال استفاده از تجهیزات جدید آبیاری، تغییر الگوی تولید یا فناوریهایی که مصرف آب را کاهش میدهند میتوانند صرفهجویی ایجاد کنند.
اما اینکه کشاورزان دقیقاً با چه شرایطی قادر به دریافت و فروش گواهی صرفهجویی خواهند بود، وابسته به آییننامه نهایی است.
یکی از مهمترین مسائل نیز این است که کاهش مصرف باید واقعاً باعث حفظ منابع آب شود و صرفاً روی کاغذ اتفاق نیفتد.
خطر بازار آب چیست؟
اجرای چنین بازاری بدون سازوکار دقیق میتواند با مشکلاتی همراه شود.
یکی از مهمترین خطرها، ایجاد «صرفهجویی صوری» است.
مثلاً ممکن است مصرفکنندهای ادعا کند نسبت به یک عدد غیرواقعی، مصرفش را کاهش داده است و برای مقدار آبی که اساساً قرار نبود مصرف شود گواهی دریافت کند.
مسئله دوم این است که صرفهجویی باید در همان حوضه آبریز معنا داشته باشد. آب صرفهجوییشده در یک نقطه از کشور الزاماً نمیتواند پاسخگوی نیاز منطقه دیگری باشد.
بنابراین محل، منبع آب، زمان مصرف و میزان واقعی صرفهجویی اهمیت بسیار زیادی دارد.
آیا ممکن است صرفهجویی آب شبیه یک دارایی معامله شود؟
در صورت اجرای کامل طرح، چنین ایدهای دور از ذهن نیست.
همانطور که در برخی بازارهای انرژی، کاهش مصرف و صرفهجویی میتواند به شکل گواهی دارای ارزش اقتصادی شود، بازار آب نیز میتواند گواهیهایی ایجاد کند که نشاندهنده مقدار مشخصی از صرفهجویی تأییدشده باشند.
در این صورت سرمایهگذاری برای کاهش مصرف آب از یک «هزینه» به فعالیتی تبدیل میشود که امکان بازگشت سرمایه دارد.
این دقیقاً همان تغییری است که سیاستگذار دنبال میکند: صرفهجویی فقط وظیفه نباشد، منفعت اقتصادی هم داشته باشد.
آیا مردم عادی هم در آینده پول میگیرند؟
فعلاً پاسخ روشنی وجود ندارد.
اطلاعات منتشرشده هنوز نشان نمیدهد که مصرفکنندگان خانگی بهطور مستقیم امکان فروش صرفهجویی آب را خواهند داشت.
تمرکز اولیه چنین بازارهایی معمولاً روی پروژههایی است که میزان صرفهجویی آنها بزرگ، قابل اندازهگیری و قابل راستیآزمایی باشد.
اما اگر در آینده سازوکارهای کوچکمقیاس نیز طراحی شود، امکان توسعه مشوقهای مالی برای خانوارها هم وجود خواهد داشت.
تا زمان انتشار آییننامه نهایی، نمیتوان چنین امکانی را قطعی دانست.
جمعبندی؛ آب کمتر مصرف کنیم پول میگیریم؟
فعلاً نه به این سادگی.
دولت در حال آمادهسازی بازاری است که در آن صرفهجویی واقعی آب بتواند ارزش اقتصادی پیدا کند و معامله شود.
آییننامه بازار بهرهوری آب بخشی از مسیر تصویب را طی کرده، اما هنوز جزئیات نهایی مانند نحوه صدور گواهی، روش محاسبه صرفهجویی، خریداران و فروشندگان و امکان حضور خانوارها مشخص نشده است.
اگر طرح به شکل درست اجرا شود، اتفاق مهم این خواهد بود که برای نخستینبار کاهش مصرف آب از یک توصیه صرفاً اخلاقی و محیطزیستی به یک فعالیت اقتصادی سودآور تبدیل شود.
