حق وتو به ترامپ چه اختیاراتی می دهد؟ / آیا ترامپ مجبور به توقف جنگ ایران می‌شود؟
دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا اکثریت مجلس نمایندگان و سنا را به دست آوردند؛ نتیجه‌ای که می‌تواند مسیر تقابل سیاسی با دونالد ترامپ را تغییر دهد. با این حال، توقف جنگ ایران یا برکناری رئیس‌جمهور آمریکا به‌سادگی از این پیروزی حاصل نمی‌شود؛ چراکه ترامپ همچنان ابزارهایی مانند حق وتو و اختیارات اجرایی را در اختیار دارد.
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ به تغییر موازنه قدرت در واشنگتن منجر شد. دموکرات‌ها توانستند اکثریت هر دو مجلس کنگره را از جمهوری‌خواهان بگیرند و به کنترل هم‌زمان کاخ سفید و کنگره توسط حزب جمهوری‌خواه پایان دهند.
بیشتر بخوانید:
عبدل السید اولین سناتور مسلمان تاریخ کیست؟ + بیوگرافی
این نتیجه برای دونالد ترامپ که هنوز دو سال از دوره دوم ریاست‌جمهوری‌اش باقی مانده، به معنای آغاز دوره‌ای دشوارتر در تعامل با کنگره است. از ژانویه ۲۰۲۷، دموکرات‌ها می‌توانند دستور کار قانون‌گذاری را در دست بگیرند، ریاست کمیته‌های مهم را بر عهده داشته باشند و تحقیقات گسترده‌تری درباره عملکرد دولت آغاز کنند.
هزینه‌های زندگی، افزایش قیمت انرژی، سیاست‌های اقتصادی دولت و جنگ ایران از جمله موضوعاتی بودند که در رقابت‌های انتخاباتی مورد توجه قرار گرفتند. حالا این پرسش مطرح است که اکثریت دموکرات‌ها تا چه اندازه می‌تواند سیاست‌های ترامپ را تغییر دهد؟
آیا دموکرات‌ها می‌توانند جنگ ایران را متوقف کنند؟
یکی از مهم‌ترین محورهای تقابل کنگره جدید با دولت ترامپ، ادامه جنگ ایران خواهد بود. شماری از نمایندگان دموکرات پیش از انتخابات نیز با استناد به قانون اختیارات جنگی تلاش کرده بودند ادامه عملیات نظامی را به مجوز کنگره مشروط کنند.
بر اساس قانون اساسی آمریکا، اختیار اعلام جنگ در دست کنگره است؛ درحالی‌که رئیس‌جمهور فرمانده کل نیروهای مسلح محسوب می‌شود. قانون اختیارات جنگی مصوب ۱۹۷۳ نیز رئیس‌جمهور را موظف می‌کند در شرایط مشمول این قانون، حداکثر ظرف ۴۸ ساعت درباره ورود نیروهای آمریکایی به درگیری نظامی به کنگره گزارش دهد. همچنین اصل بر این است که عملیات نظامی بدون مجوز کنگره پس از ۶۰ روز متوقف شود؛ مگر اینکه مجوز قانونی صادر شده باشد. در شرایط مشخص، ۳۰ روز دیگر نیز برای خروج ایمن نیروها در نظر گرفته شده است.
با وجود این، اجرای قانون اختیارات جنگی همواره محل اختلاف میان دولت‌های آمریکا و کنگره بوده است. بنابراین، پیروزی دموکرات‌ها به معنای توقف فوری جنگ نیست؛ اما دست آنها را برای افزایش فشار سیاسی و حقوقی بر دولت بازتر می‌کند.
دموکرات‌ها می‌توانند وزیر دفاع و فرماندهان نظامی را برای پاسخ‌گویی به کنگره فرا بخوانند، درباره هزینه‌های عملیات نظامی تحقیق کنند و طرح‌هایی برای محدود کردن منابع مالی جنگ ارائه دهند.
بودجه یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنگره در این زمینه است. ادامه عملیات نظامی به تأمین منابع مالی نیاز دارد و کنگره می‌تواند با محدود کردن اعتبارات، دولت را با مانع روبه‌رو کند. البته مصوبات بودجه‌ای نیز ممکن است با وتوی رئیس‌جمهور مواجه شوند.
آیا اکثریت دموکرات‌ها برای استیضاح ترامپ کافی است؟
با تغییر ترکیب کنگره، احتمال طرح دوباره موضوع استیضاح دونالد ترامپ افزایش یافته است. برخی نمایندگان دموکرات پیش‌تر به دلیل تصمیمات نظامی، سیاست‌های مهاجرتی و نحوه استفاده رئیس‌جمهور از اختیارات اجرایی، خواستار پیگیری این موضوع شده بودند.
با این حال، استیضاح با برکناری رئیس‌جمهور تفاوت دارد. مجلس نمایندگان آمریکا اختیار دارد اتهامات استیضاح را مطرح کند و برای تصویب آن به رأی اکثریت ساده نیاز دارد. پس از آن، پرونده برای محاکمه به سنا فرستاده می‌شود.
اما برکناری رئیس‌جمهور به رأی موافق دوسوم سناتورهای حاضر نیاز دارد. اگر تمام اعضای سنا در رأی‌گیری شرکت کنند، دست‌کم ۶۷ رأی لازم است. در نتیجه، حتی در صورت در اختیار داشتن اکثریت سنا، دموکرات‌ها برای برکناری ترامپ به حمایت شماری از جمهوری‌خواهان نیز نیاز خواهند داشت.
ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود دو بار استیضاح شد، اما در هیچ‌یک از محاکمه‌های سنا رأی لازم برای محکومیت و برکناری او به دست نیامد.
نکته دیگر اینکه رئیس‌جمهور نمی‌تواند مصوبه استیضاح مجلس نمایندگان یا رأی سنا را وتو کند؛ زیرا روند استیضاح از اختیارات نظارتی مستقل کنگره است و به امضای رئیس‌جمهور نیاز ندارد.
پیام ترامپ به دموکرات‌ها با کلاه «وتو»
پس از مشخص شدن نتایج انتخابات، دونالد ترامپ تصویری از یک کلاه قرمز منتشر کرد که به‌جای شعار انتخاباتی همیشگی او، عبارت «VETO» یا همان «وتو» روی آن نوشته شده بود.
این تصویر به‌عنوان پیامی سیاسی به کنگره جدید تعبیر شد؛ پیامی که نشان می‌داد ترامپ قصد ندارد در برابر برنامه‌های دموکرات‌ها به‌سادگی عقب‌نشینی کند. رئیس‌جمهور آمریکا می‌تواند مصوبات کنگره را امضا نکند و با استفاده از حق وتو، مانع تبدیل شدن آنها به قانون شود.
بر اساس قانون اساسی آمریکا، مصوبه‌ای که در مجلس نمایندگان و سنا تصویب شده، برای تبدیل شدن به قانون باید به رئیس‌جمهور ارسال شود. رئیس‌جمهور می‌تواند آن را امضا کند یا با ذکر دلایل مخالفت، به کنگره بازگرداند.
حق وتو محدود به مواردی مانند مغایرت قانون با قانون اساسی نیست و رئیس‌جمهور می‌تواند به دلایل سیاسی، اقتصادی یا اجرایی نیز با یک مصوبه مخالفت کند.
با این حال، کنگره امکان بی‌اثر کردن وتو را دارد. برای عبور از وتوی رئیس‌جمهور، رأی موافق دوسوم اعضای رأی‌دهنده در هر دو مجلس لازم است؛ یعنی در صورت حضور و رأی دادن همه اعضا، ۲۹۰ رأی در مجلس نمایندگان و ۶۷ رأی در سنا.
بنابراین، داشتن اکثریت عادی در دو مجلس برای دموکرات‌ها کافی نیست تا بتوانند همه مصوبات موردنظر خود را بدون همراهی بخشی از جمهوری‌خواهان به قانون تبدیل کنند.
وتوی جیبی؛ راه دیگری برای متوقف کردن مصوبات
قانون اساسی آمریکا برای تصمیم‌گیری رئیس‌جمهور درباره مصوبات کنگره مهلت مشخصی تعیین کرده است. رئیس‌جمهور پس از دریافت یک مصوبه، به‌جز یکشنبه‌ها، ۱۰ روز فرصت دارد درباره آن تصمیم بگیرد.
اگر کنگره همچنان در وضعیتی باشد که امکان بازگرداندن مصوبه وجود داشته باشد و رئیس‌جمهور در این مدت آن را امضا یا وتو نکند، مصوبه بدون امضای او به قانون تبدیل می‌شود.
اما اگر کنگره در این فاصله تعطیل شود و امکان بازگرداندن مصوبه وجود نداشته باشد، رئیس‌جمهور می‌تواند با امضا نکردن آن مانع تبدیل شدنش به قانون شود. این سازوکار «وتوی جیبی» نام دارد و برخلاف وتوی معمول، با رأی دوسوم کنگره قابل بی‌اثر کردن نیست.
فرمان اجرایی؛ ابزار دیگر ترامپ در برابر کنگره
فرمان اجرایی نیز یکی از ابزارهای رئیس‌جمهور برای پیشبرد سیاست‌های دولت است. این فرمان‌ها برای اداره دستگاه‌های اجرایی فدرال صادر می‌شوند و می‌توانند آثار حقوقی الزام‌آور داشته باشند؛ اما باید بر اختیاراتی متکی باشند که قانون اساسی یا قوانین مصوب کنگره در اختیار رئیس‌جمهور قرار داده‌اند.
ترامپ می‌تواند در محدوده اختیارات قانونی خود درباره نحوه اجرای مقررات مهاجرتی، برخی تحریم‌ها و اولویت‌های دستگاه‌های اجرایی تصمیم‌گیری کند. با این حال، فرمان اجرایی جایگزین قانون‌گذاری نیست و اگر با قانون اساسی یا قوانین معتبر تعارض داشته باشد، دادگاه‌های فدرال می‌توانند آن را متوقف یا بی‌اعتبار کنند.
کنگره نیز می‌تواند با تصویب قوانین جدید، مبنای قانونی برخی فرمان‌های اجرایی را محدود کند؛ هرچند این مصوبات هم ممکن است با وتوی رئیس‌جمهور روبه‌رو شوند.
پیروزی دموکرات‌ها چه تغییری در قدرت ترامپ ایجاد می‌کند؟
ساختار سیاسی آمریکا بر تقسیم قدرت میان رئیس‌جمهور، کنگره و دستگاه قضایی استوار است. رئیس‌جمهور اداره قوه مجریه و فرماندهی کل نیروهای مسلح را بر عهده دارد، اما برای تصویب قوانین، تأمین منابع مالی و برخی انتصاب‌های مهم به همکاری کنگره نیازمند است.
در مقابل، کنگره می‌تواند درباره عملکرد دولت تحقیق کند، بودجه را محدود سازد، قوانین جدیدی تصویب کند و در صورت وجود مبانی قانونی، روند استیضاح را پیش ببرد. دادگاه‌های فدرال نیز اختیار بررسی قانونی بودن اقدامات قوه مجریه را دارند.
با آغاز فعالیت کنگره جدید در ژانویه ۲۰۲۷، دموکرات‌ها فرصت بیشتری برای تحقیق درباره عملکرد دولت ترامپ، به چالش کشیدن بودجه جنگ ایران و محدود کردن برخی سیاست‌های او خواهند داشت. با این حال، حق وتو و اختیارات اجرایی رئیس‌جمهور همچنان موانعی جدی در برابر برنامه‌های آنان خواهد بود.
در مجموع، پیروزی دموکرات‌ها نه به معنای پایان ریاست‌جمهوری ترامپ است و نه توقف خودکار جنگ ایران. این نتیجه بیشتر از آغاز دوره‌ای تازه از تقابل میان کاخ سفید و کنگره حکایت دارد؛ تقابلی که نتیجه آن به میزان حمایت دوحزبی از طرح‌های دموکرات‌ها و نحوه استفاده ترامپ از اختیارات قانونی خود بستگی خواهد داشت.
