جنگ ایران تمام شد یا وارد مرحله خطرناکتری شد؟ روایت تازه رویترز از بنبست تهران و واشنگتن
شش ماه پس از آغاز جنگ ایران، رویترز از ورود درگیری به مرحلهای فرسایشی و پرهزینه خبر داده است؛ ایران همچنان در قدرت است و ترامپ اکنون فشار اقتصادی و محاصره دریایی را جایگزین حملات گسترده هوایی کرده است.
جنگ ایران پس از شش ماه درگیری وارد مرحلهای شده که به نظر میرسد بیش از آنکه با پیروزی یک طرف همراه باشد، به یک بنبست پرهزینه تبدیل شده است. خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی نوشته است که حملات نظامی آمریکا و اسرائیل ضربات سنگینی به ایران وارد کرده، اما نتوانسته حکومت تهران را از قدرت کنار بزند یا این کشور را وادار به پذیرش خواستههای واشنگتن کند.
بر اساس این گزارش، اگرچه رهبر جمهوری اسلامی و شماری از مقامها و فرماندهان ارشد ایران در جریان حملات کشته شدهاند، ساختار حاکمیت همچنان پابرجاست و تهران معتقد است گذشت زمان میتواند به نفع ایران تمام شود.
در طرف مقابل، دولت دونالد ترامپ نیز به نظر میرسد در حال تغییر مسیر است. واشنگتن به جای تکیه صرف بر حملات هوایی و نظامی، فشار بر اقتصاد ایران را افزایش داده و تلاش میکند درآمدهای نفتی، شبکه بانکی و شرکای تجاری تهران را هدف قرار دهد.
خبر مرتبط
شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز اعلام شد/ جنگ به پایان می رسد؟
ایران بازگشایی کامل تنگه هرمز را به پایان درگیریهای منطقهای مشروط کرده است؛ در حالی که گزارشها از بیمیلی ترامپ برای بازگشت به چارچوب توافق ژوئن با تهران حکایت دارد.
ترامپ جنگ اقتصادی علیه ایران را آغاز کرده است
تحریمهای جدید آمریکا نشاندهنده ورود جنگ ایران به مرحلهای متفاوت است. میدان اصلی تقابل اکنون از موشک و حملات هوایی به نفت، بانکها، تجارت خارجی و دسترسی ایران به ارز منتقل شده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرده است واشنگتن قصد دارد مسیرهای مالی باقیمانده برای اقتصاد ایران را قطع کند. همزمان، محاصره دریایی تحت رهبری آمریکا نیز صادرات نفت ایران و دسترسی تهران به منابع ارزی را تحت فشار قرار داده است.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند آمریکا با این سیاست تلاش میکند راهی برای خروج از بنبست پیدا کند. آرون دیوید میلر، دیپلمات پیشین آمریکایی، گفته است دولت ترامپ هنوز مسیر مشخصی برای پایان دادن به وضعیت کنونی پیدا نکرده است.
خبر مرتبط
اقدام غافلگیرکننده ترامپ در خاورمیانه/ پیام پایان جنگ صادر شد؟
در حالی که واشنگتن همزمان از کاهش خطر تشدید فوری درگیری با ایران خبر میدهد و روند بازگرداندن بخشی از دیپلماتهای آمریکایی به سفارتخانههای خاورمیانه را آغاز کرده، گزارش تازهای از اعزام یک ناو هواپیمابر آمریکایی به منطقه، تصویر متفاوتی ارائه میکند. روی کاغذ، پیامهای دیپلماتیک و نظامی آمریکا فعلاً کاملاً همجهت نیستند.
ایران چرا در برابر تحریمها تسلیم نمیشود؟
یکی از مهمترین مشکلات استراتژی جدید آمریکا، سابقه طولانی ایران در مقابله با تحریمهاست. تهران طی چند دهه گذشته بارها تحت تحریمهای گسترده قرار گرفته و توانسته بخشی از اقتصاد خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.
ایران همچنین امیدوار است کشورهایی مانند چین همچنان به همکاری اقتصادی با تهران ادامه دهند. در چنین شرایطی، اجرای تحریمهای ثانویه آمریکا میتواند برای واشنگتن نیز هزینههایی داشته باشد؛ بهخصوص اگر کشورهای مهم اقتصادی حاضر نباشند روابط تجاری خود با ایران را به طور کامل متوقف کنند.
یک مقام ارشد ایرانی نیز به رویترز گفته است کشورهایی مانند چین حاضر نخواهند شد صرفاً برای تأمین منافع آمریکا همکاری خود با ایران را متوقف کنند.
از نگاه تهران، سیاست فعلی واشنگتن تکرار همان سیاست «فشار حداکثری» است که در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ نیز نتوانست رفتار جمهوری اسلامی را تغییر دهد.
ایران ممکن است به فشار آمریکا پاسخ دهد
اما افزایش فشار اقتصادی ممکن است نتیجهای متفاوت از آنچه واشنگتن انتظار دارد به دنبال داشته باشد.
برخی کارشناسان معتقدند اگر فشار بر اقتصاد ایران بیشتر شود، تهران ممکن است تلاش کند هزینه ادامه تقابل را برای آمریکا و متحدان منطقهای آن افزایش دهد.
یکی از سناریوهای مطرحشده، حرکت به سمت اقداماتی مشابه الگوی حوثیها در دریای سرخ است؛ یعنی حملات محدود و دورهای، مذاکرات مقطعی و ایجاد اختلال در مسیرهای حیاتی بدون ورود به یک جنگ تمامعیار.
در چنین شرایطی، کشتیهای تجاری، بنادر، تأسیسات انرژی و زیرساختهای حیاتی میتوانند به اهداف احتمالی تبدیل شوند؛ اقدامی که بهخصوص برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس هزینه زیادی خواهد داشت.
اقتصاد ایران زیر فشار سنگین قرار گرفته است
فشار اقتصادی یکی از مهمترین چالشهای پیش روی حکومت ایران محسوب میشود. طبق آماری که رویترز از مرکز آمار ایران نقل کرده، تورم سالانه در ماه ژوئیه به ۶۶ درصد رسیده و قیمت مصرفکننده نسبت به سال گذشته ۸۷.۹ درصد افزایش داشته است.
افزایش قیمت مواد غذایی نیز شدیدتر بوده و قیمت خوراکیها در همین مدت ۱۲۸ درصد رشد کرده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، نیز اخیراً شدت فشار اقتصادی را تأیید کرده و گفته است مشکلات کشور چند برابر شده، در حالی که درآمدها کاهش پیدا کرده است.
این شرایط میتواند نارضایتی اجتماعی را افزایش دهد؛ موضوعی که برای حکومت ایران اهمیت ویژهای دارد، زیرا اعتراضات اقتصادی در سالهای گذشته بارها به تجمعات گسترده در نقاط مختلف کشور منجر شده است.
آیا فشار اقتصادی میتواند حکومت ایران را تغییر دهد؟
یکی از پرسشهای اصلی در شرایط فعلی این است که آیا تحریمهای شدیدتر میتوانند حکومت ایران را وادار به تغییر رفتار کنند یا خیر.
رویترز در تحلیل خود به این نکته اشاره میکند که تحریمها در بسیاری از موارد توانستهاند اقتصاد کشورها را تضعیف کنند، اما الزاماً باعث تغییر اهداف حکومتهایی که این اهداف را برای بقای خود حیاتی میدانند، نشدهاند.
در ایران نیز سابقه برخورد حکومت با اعتراضات داخلی نشان میدهد که افزایش نارضایتی اقتصادی الزاماً به تغییر سیاستهای حاکمیت منجر نمیشود. حکومت در دورههای گذشته در برابر اعتراضات عمدتاً از ابزارهای امنیتی و سرکوب استفاده کرده است.
انتصاب حسین طائب، از چهرههای شناختهشده در ساختار امنیتی ایران، به ریاست بسیج نیز از نگاه برخی تحلیلگران نشانه افزایش نگرانی حاکمیت درباره احتمال شکلگیری اعتراضات جدید است.
کشورهای خلیج فارس نگران طولانی شدن جنگ هستند
در این میان، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز با یک معادله دشوار مواجهاند.
این کشورها از یک سو تمایل ندارند جنگ دیگری در منطقه آغاز شود و ترجیح میدهند اختلاف ایران و آمریکا از مسیر مذاکره و فشار اقتصادی مدیریت شود. از سوی دیگر، آنها نگرانند ادامه بنبست به ایران اجازه دهد اهرمهای خود در منطقه، بهخصوص تنگه هرمز، را حفظ کند.
تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت در جهان است و هرگونه اختلال طولانیمدت در عبور کشتیها میتواند پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد و قیمت انرژی و نفت در بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، کشورهای خلیج فارس بیش از یک جنگ کوتاه و تعیینکننده، از طولانی شدن بنبست ایران و آمریکا نگران هستند.
تنگه هرمز به اهرم اصلی ایران تبدیل شده است
تنگه هرمز اکنون یکی از مهمترین برگهای تهران در برابر واشنگتن محسوب میشود. آمریکا خواهان بازگشت جریان عادی کشتیرانی است، اما در عین حال نمیخواهد ایران از کنترل یا نفوذ خود بر این آبراه به عنوان اهرم سیاسی استفاده کند.
ایران نیز در مقابل تلاش میکند بدون آنکه در برابر فشار آمریکا تسلیم شود، هزینه ادامه محاصره و تحریم را برای طرف مقابل افزایش دهد.
همین اختلاف باعث شده است تنگه هرمز از یک مسئله صرفاً اقتصادی و کشتیرانی به یکی از محورهای اصلی مناقشه سیاسی و امنیتی ایران و آمریکا تبدیل شود.
بنبست ایران و آمریکا چگونه پایان مییابد؟
شرایط کنونی نشان میدهد هیچیک از طرفین هنوز به هدف نهایی خود دست پیدا نکردهاند.
واشنگتن میخواهد فشار اقتصادی و محاصره دریایی آنقدر افزایش یابد که تهران مجبور به عقبنشینی شود. ایران نیز روی مقاومت در برابر تحریمها، حفظ روابط اقتصادی با شرکای خارجی و افزایش هزینههای ادامه تقابل برای آمریکا و متحدانش حساب باز کرده است.
در چنین شرایطی، خطر اصلی تبدیل جنگ به یک درگیری فرسایشی و طولانیمدت است؛ وضعیتی که میتواند با تحریمهای بیشتر، حملات محدود، اختلال در کشتیرانی، فشار اقتصادی و مذاکرات مقطعی همراه شود.
به نظر میرسد آینده جنگ ایران دیگر صرفاً در میدان نظامی تعیین نمیشود. اقتصاد، نفت، تنگه هرمز، تحریمها و توان تهران برای تحمل فشار اکنون به همان اندازه موشکها و حملات هوایی در تعیین سرنوشت این بحران اهمیت دارند.
