کشت خشخاش در ایران آزاد شد؟ / تصمیم تازه‌ای که همه را غافلگیر کرد؛ پشت‌پرده تولید مورفین و کدئین
انتشار خبر صدور مجوز برای کشت برخی گونه‌های گیاهی مورد استفاده در صنعت داروسازی، این تصور را ایجاد کرده که کشت خشخاش در ایران آزاد شده است.
اما مسئولان تأکید دارند کشت آزاد این گیاه همچنان ممنوع است. آنچه تغییر کرده، فراهم شدن امکان کشت کنترل‌شده ارقام مشخصی از گیاهان دارای ترکیبات دارویی در مناطق تعیین‌شده و تحت نظارت قانونی است؛ طرحی که هدف آن تأمین مواد اولیه تولید داروهایی مانند مورفین و کدئین عنوان شده است.
به گزارش راهبرد فردا، خبرهای مربوط به کشت خشخاش در ایران طی روزهای اخیر توجه زیادی جلب کرده است. در نگاه نخست، استفاده از گیاهی که نام آن با مواد مخدر گره خورده برای تولید دارو ممکن است متناقض به نظر برسد؛ اما واقعیت این است که بخشی از داروهای مهم مورد استفاده در مراکز درمانی جهان از ترکیبات طبیعی همین گروه از گیاهان تولید می‌شوند.
اکنون مسئولان حوزه تحقیقات دارویی از آغاز مرحله جدیدی در تأمین مواد اولیه داروهای خاص خبر می‌دهند؛ مرحله‌ای که قرار است بخشی از وابستگی صنعت داروسازی به منابع وارداتی یا مواد اولیه حاصل از کشفیات را کاهش دهد.
با این حال، میان تولید ماده اولیه دارویی تحت نظارت و آزادسازی کشت یک گیاه دارای مواد تحت کنترل، تفاوت اساسی وجود دارد.
آیا کشت خشخاش در ایران قانونی شده است؟
سید علیرضا سلامی، رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی، در توضیح جزئیات طرح جدید تأکید کرده است که این برنامه به معنای آزاد شدن کشت خشخاش نیست.
به گفته او، کشت آزاد خشخاش همچنان جرم محسوب می‌شود و دستورالعمل جدید صرفاً به ارقام مشخص و تحت کنترل مربوط است.
یکی از گونه‌های مورد اشاره در این برنامه، شقایق الیفرا و ارقام دارای ترکیبات دارویی مشخص است که استفاده از آن‌ها باید در چارچوب مجوزهای قانونی و در مناطق تعیین‌شده انجام شود.
بنابراین کشاورزان یا اشخاص حقیقی نمی‌توانند صرفاً با استناد به انتشار این خبر اقدام به کشت آزادانه این گیاه کنند.
صدور مجوز برای یک فعالیت صنعتی یا پژوهشی مشخص، با رفع محدودیت عمومی و مجاز شدن آن برای همه افراد تفاوت دارد.
چرا صنعت داروسازی به این گیاه نیاز دارد؟
مورفین و کدئین از شناخته‌شده‌ترین ترکیبات دارویی مشتق از آلکالوئیدهای تریاک هستند.
مورفین در پزشکی، تحت نظارت درمانی، برای کنترل برخی دردهای شدید استفاده می‌شود. کدئین نیز در فرآورده‌های دارویی مشخص کاربرد دارد، هرچند مصرف آن به دلیل خطر وابستگی و عوارض احتمالی باید براساس ضوابط پزشکی انجام شود.
ترکیبات دیگری مانند تبائین نیز در صنعت داروسازی به‌عنوان ماده اولیه تولید برخی داروها اهمیت دارند.
از این منظر، موضوع اصلی طرح جدید تولید مواد مخدر برای مصرف عمومی نیست، بلکه ایجاد زنجیره‌ای نظارت‌شده برای تأمین مواد اولیه داروهای مورد نیاز مراکز درمانی است.
وجود کاربرد درمانی برای یک ترکیب شیمیایی به معنای بی‌خطر بودن مصرف خودسرانه آن نیست. فرآورده‌های حاوی این مواد همچنان مشمول مقررات و محدودیت‌های دارویی هستند.
مواد اولیه مورفین و کدئین قبلاً چگونه تأمین می‌شد؟
رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی توضیح داده است که بخشی از مواد اولیه مورد استفاده صنعت داروسازی از محل کشفیات مواد مخدر تأمین می‌شد.
این روش اگرچه در چارچوب قانونی مورد استفاده قرار داشته، با محدودیت‌هایی همراه بوده است.
مهم‌ترین مسئله، نبود امکان پیش‌بینی دقیق مقدار و کیفیت ماده اولیه در تمام دوره‌هاست. وقتی تأمین مواد اولیه به کشفیات وابسته باشد، برنامه‌ریزی بلندمدت تولیدکنندگان دارو دشوارتر می‌شود.
از سوی دیگر، مواد حاصل از منابع غیرقابل‌کنترل ممکن است از نظر خلوص و آلودگی به بررسی و فرآوری بیشتری نیاز داشته باشند.
در شرایطی که واردات مواد اولیه نیز تحت تأثیر محدودیت‌های تجاری و تحریم‌ها قرار می‌گیرد، ایجاد یک زنجیره تأمین داخلی و قابل رهگیری برای صنعت داروسازی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
چه دستگاه‌هایی مسئول نظارت بر کشت دارویی هستند؟
در طرح جدید، چند دستگاه مسئولیت‌های متفاوتی برعهده دارند.
وزارت جهاد کشاورزی مسئول صدور مجوز کشت معرفی شده و ستاد مبارزه با مواد مخدر بر فرایند قانونی و کنترل آن نظارت می‌کند.
سازمان غذا و دارو نیز در بخش فرآوری، تولید مواد دارویی و نظارت بر محصولات مرتبط نقش دارد.
این تقسیم مسئولیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا موضوع فقط تولید یک محصول کشاورزی نیست. ماده اولیه باید از مرحله تولید تا ورود به صنعت داروسازی تحت کنترل باشد.
دسترسی به اطلاعات معتبر درباره محل تولید، مجوزها، میزان محصول و مصرف نهایی نیز برای جلوگیری از انحراف منابع ضروری است.
موفقیت این طرح به آن بستگی دارد که مقررات کشاورزی، الزامات صنعت دارو و قوانین کنترل مواد مخدر با یکدیگر هماهنگ باشند.
اجرای طرح تولید مواد اولیه دارویی از چه سالی آغاز شد؟
براساس اظهارات سلامی، پیشینه قانونی این موضوع به تبصره‌ای ذیل ماده ۴۱ و سال ۱۳۸۲ بازمی‌گردد.
با وجود پیش‌بینی قانونی، اجرای عملی طرح برای مدت طولانی در سطح گسترده دنبال نشده بود.
از سال ۱۴۰۴ نشست‌های کارشناسی و اقدامات اجرایی برای راه‌اندازی زنجیره تأمین کنترل‌شده آغاز شد و اکنون برنامه توسعه فعالیت در مقیاس بیشتر مطرح شده است.
به گفته مسئولان، بخشی از اقدامات مربوط به تأمین بذر نیز در داخل کشور انجام شده تا وابستگی به واردات ارقام مورد نیاز کاهش پیدا کند.
با این حال، توسعه واقعی این صنعت نیازمند مشخص شدن ظرفیت تولید، هزینه تمام‌شده و میزان تقاضای شرکت‌های دارویی خواهد بود.
آیا ایران می‌تواند واردکننده مواد اولیه دارویی نباشد؟
هدف اعلام‌شده طرح، افزایش توان تأمین داخلی مواد اولیه و کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تولید داروست.
اما خودکفایی کامل صرفاً با صدور مجوز کشت حاصل نمی‌شود.
صنعت داروسازی به مواد اولیه استاندارد، زیرساخت صنعتی، تجهیزات کنترل کیفیت و شبکه توزیع مطمئن نیاز دارد.
حتی اگر ماده اولیه گیاهی در داخل تولید شود، نبود ظرفیت کافی فرآوری یا بالا بودن هزینه تولید می‌تواند مزیت اقتصادی طرح را کاهش دهد.
در مقابل، اگر زنجیره داخلی با هزینه قابل‌رقابت و کیفیت پایدار شکل بگیرد، شرکت‌های دارویی ممکن است در برنامه‌ریزی تولید بلندمدت با اطمینان بیشتری فعالیت کنند.
چالش مهم اجرای طرح چیست؟
یکی از مسائل مورد اشاره سلامی، هزینه زمین‌های اختصاص‌یافته به اجرای طرح است.
او اعلام کرده که هزینه اجاره زمین در برخی موارد سهم قابل‌توجهی از زنجیره تولید را به خود اختصاص داده و می‌تواند تولید ماده اولیه دارویی را گران کند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که هدف نهایی تولید ماده اولیه، دسترسی بهتر بیماران به دارو است.
اگر هزینه تولید داخلی بیش از حد افزایش یابد، ممکن است قیمت تمام‌شده دارو نیز تحت فشار قرار گیرد.
از همین رو، حمایت دولت از زیرساخت‌های قانونی و صنعتی، در کنار نظارت دقیق و جلوگیری از ایجاد انحصار، برای موفقیت این برنامه اهمیت دارد.
آیا مردم می‌توانند خشخاش بکارند؟
پاسخ روشن است: خبر جدید مجوز عمومی برای کشت خشخاش ایجاد نکرده است.
فعالیت مورد بحث محدود به ارقام مشخص، مجوزهای قانونی و نظارت دستگاه‌های مسئول است.
هرگونه برداشت از این خبر به‌عنوان مجاز شدن کشت آزاد، با توضیحات ارائه‌شده از سوی مسئولان مغایرت دارد.
تغییر اصلی، حرکت به سوی تولید داخلی مواد اولیه دارویی تحت کنترل است؛ اقدامی که در صورت اجرای موفق می‌تواند به امنیت تأمین دارو کمک کند، اما به معنای آزادسازی کشت خشخاش یا رفع محدودیت قانونی آن نیست.
