یک بازنشسته می‌تواند از دو صندوق مستمری بگیرد؟ / چه کسانی دو دریافتی قانونی دارند؟

پاسخ برای اغلب بازنشستگان خیر است؛ داشتن سابقه در دو صندوق به‌تنهایی به معنای دریافت دو حقوق بازنشستگی مستقل نیست. با این حال قانون چند حالت مهم را به رسمیت شناخته که در آنها فرد می‌تواند به شکل قانونی بیش از یک دریافتی مرتبط با بازنشستگی یا مستمری داشته باشد. 

سابقه در دو صندوق یعنی دو حقوق بازنشستگی؟

نه لزوماً.

برای نمونه ممکن است فردی ۱۵ سال کارمند یک دستگاه دولتی و عضو صندوق بازنشستگی کشوری بوده و سپس ۱۵ سال در بخش خصوصی برای او حق بیمه تأمین اجتماعی پرداخت شده باشد.

قانون جدید نقل‌وانتقال سوابق بیمه‌ای برای چنین وضعیت‌هایی امکان انتقال سابقه یا در برخی موارد استفاده از سازوکار «مستمری جمع»را فراهم کرده است. در مستمری جمع، هر صندوق متناسب با تعداد سال‌هایی که فرد در آن حق بیمه پرداخته، سهم خود را از مستمری محاسبه می‌کند. 

اما نکته مهم اینجاست که این سازوکار به معنای گرفتن دو بازنشستگی کامل و مستقل نیست.

مستمری جمع چیست؟

طبق آیین‌نامه اجرایی قانون نقل و انتقال سوابق بیمه‌ای، فردی که سابقه‌اش میان چند صندوق تقسیم شده و نمی‌خواهد یا نمی‌تواند سوابق را منتقل کند، در صورت داشتن شرایط قانونی می‌تواند درخواست مستمری جمع بدهد.

در این حالت آخرین صندوق بازنشستگی، شرایط بازنشستگی فرد را بررسی می‌کند و سپس هر صندوق متناسب با سال‌های بیمه‌پردازی، بخشی از مستمری را پرداخت می‌کند. 

مثلاً به شکل ساده:

بنابراین اگر بازنشسته دو واریزی از دو صندوق در قالب «مستمری جمع» ببیند، نباید آن را با داشتن دو حقوق بازنشستگی کامل اشتباه گرفت.

چه کسانی واقعاً می‌توانند دو دریافتی داشته باشند؟

یکی از مهم‌ترین موارد، زنان بازنشسته‌ای هستند که همسرشان فوت کرده است.

ماده ۴۸ قانون حمایت خانواده تصریح می‌کند که داشتن حقوق بازنشستگی یا ازکارافتادگی توسط زن، مانع دریافت مستمری همسر متوفی نیست. بنابراین زنی که خودش بازنشسته است، در صورت احراز شرایط، می‌تواند هم حقوق بازنشستگی خودش را دریافت کند و هم مستمری بازماندگان همسر متوفی را. 

مثلاً:

زنی ماهانه ۲۵ میلیون تومان حقوق بازنشستگی خودش دریافت می‌کند. همسر او که مستمری‌بگیر تأمین اجتماعی بوده فوت می‌کند. در صورت احراز شرایط بازماندگی، حقوق خود زن قطع نمی‌شود و سهم قانونی او از مستمری همسر نیز می‌تواند برقرار شود.

این یکی از روشن‌ترین نمونه‌های دو دریافتی قانونی است.

آیا زن می‌تواند مستمری دو شوهر فوت‌شده را همزمان بگیرد؟

اینجا قانون متفاوت است.

اگر زنی پس از فوت همسر اول ازدواج کند و همسر دوم نیز فوت کند و از هر دو نفر مستمری بازماندگان به او تعلق بگیرد، نمی‌تواند هر دو مستمری شوهران متوفی را روی هم دریافت کند.

قانون حمایت خانواده می‌گوید در چنین حالتی مستمری بیشتر ملاک خواهد بود. آیین‌نامه اجرایی قانون نیز همین موضوع را تصریح کرده است. 

یعنی:

حقوق بازنشستگی خود زن + مستمری شوهر متوفی = ممکن است

اما:

مستمری شوهر اول + مستمری شوهر دوم = هر دو با هم پرداخت نمی‌شود و بالاترین مستمری ملاک است.

یک استثنای مهم؛ چه کسانی واقعاً می‌توانند از دو صندوق بازنشسته شوند؟

یک استثنای قانونی مهم برای برخی ایثارگران و فرزندان شهدا وجود دارد.

بر اساس ماده ۶ قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه، اگر این افراد تحت پوشش تأمین اجتماعی و یک صندوق بازنشستگی دیگر باشند، حق بیمه لازم برای هر دو صندوق پرداخت شده باشد و شرایط بازنشستگی را در هر دو صندوق جداگانه احراز کنند، بازنشستگی در هر صندوق مستقل انجام می‌شود و امکان دریافت مستمری هر دو صندوق وجود دارد.

این وضعیت با یک فرد عادی که صرفاً در طول زندگی شغلی خود میان چند صندوق جابه‌جا شده متفاوت است.

چرا افراد عادی نمی‌توانند با یک شغل در دو صندوق بازنشسته شوند؟

بخشنامه بازنشستگی تأمین اجتماعی صراحتاً به افرادی پرداخته که به اعتبار اشتغال همزمان در دو صندوق، تقاضای دو مستمری بازنشستگی دارند.

بر اساس این مقررات، اگر فرد دارای صندوق حمایتی خاص باشد، اصولاً به اعتبار همان اشتغال مشمول تأمین اجتماعی محسوب نمی‌شود و سوابق نیز حسب شرایط به صندوق دیگر منتقل یا طبق مقررات تجمیع می‌شود؛ بنابراین صرف پرداخت سابقه در دو محل، حق خودکار برای دریافت دو مستمری مستقل ایجاد نمی‌کند. 

این موضوع برای جلوگیری از استفاده دوگانه از یک دوره زمانی واحد اهمیت دارد.

اگر ۳۰ سال سابقه بین دو صندوق تقسیم شده باشد چه؟

اینجاست که «مستمری جمع» اهمیت پیدا می‌کند.

فرض کنید فردی:

۱۲ سال تأمین اجتماعی
و
۱۸ سال صندوق بازنشستگی کشوری

سابقه دارد.

قانون ۱۴۰۲ این امکان را ایجاد کرده که در صورت رعایت شرایط، به‌جای سوخت‌شدن بخشی از سابقه، مجموع سوابق در فرآیند بازنشستگی لحاظ شود و هر صندوق به نسبت سنوات بیمه‌پردازی سهم مستمری خود را پرداخت کند. 

مبلغ پرداختی هر صندوق نیز براساس فرمول قانونی و سنوات پرداخت حق بیمه محاسبه می‌شود.

در واقع هدف قانون جدید این بوده که افرادی که در طول زندگی شغلی چند بار صندوقشان تغییر کرده، بابت پراکندگی سوابق متضرر نشوند.

چه کسانی می‌توانند دو دریافتی قانونی داشته باشند؟

به‌طور خلاصه:

اگر سابقه بیمه در چند صندوق دارید چه کار کنید؟

اولین قدم این است که مشخص شود فرد در هر صندوق دقیقاً چند سال سابقه دارد و آیا بخشی از سوابق با یکدیگر هم‌پوشانی دارند یا خیر.

پس از آن سه مسیر ممکن است وجود داشته باشد:

انتقال سوابق به آخرین صندوق، استفاده از مستمری جمع، یا در موارد خاص برخورداری مستقل از حقوق قانونی هر صندوق.

انتخاب مسیر می‌تواند روی مبلغ نهایی حقوق بازنشستگی تأثیر بگذارد؛ بنابراین افرادی که سابقه پراکنده در چند صندوق دارند بهتر است پیش از ثبت درخواست بازنشستگی، وضعیت سوابق خود را از صندوق‌های مربوط استعلام کنند.

بالاخره می‌شود دو حقوق بازنشستگی گرفت؟

برای یک بازنشسته عادی، پاسخ این نیست که «هر کس دو صندوق داشته باشد، دو حقوق می‌گیرد».

قانون بیشتر به سمت تجمیع یا تقسیم متناسب مستمری براساس سنوات بیمه‌پردازی رفته است. اما استثناهایی وجود دارد؛ مهم‌ترین آنها زنانی هستند که هم حقوق بازنشستگی خودشان را دارند و هم مستمری همسر متوفی به آنها تعلق می‌گیرد، و همچنین برخی گروه‌های خاص قانونی که امکان بازنشستگی مستقل از دو صندوق برایشان پیش‌بینی شده است. 

پس چیزی که در ظاهر «دو حقوق» به نظر می‌رسد، ممکن است از نظر قانون سه ماهیت کاملاً متفاوت داشته باشد: دو حق مستقل، مستمری بازماندگان در کنار بازنشستگی، یا مستمری جمع ناشی از سوابق پراکنده.