هشدار تازه درباره آب تهران / ۹۶ درصد سد لار خالی شد؛ آیا پایتخت با بحران کم‌آبی روبه‌روست؟

 وضعیت سدهای طالقان، لتیان و ماملو نیز در مقایسه با میانگین ۱۰ ساله مطلوب نیست. این در حالی است که با وجود افزایش نسبی ذخایر سدهای کشور نسبت به سال گذشته، بیش از نیمی از ظرفیت مخازن همچنان خالی است.

به گزارش راهبرد فردا، بحران آب تهران بار دیگر با انتشار آمار تازه سدها به یکی از موضوعات مهم تبدیل شده است. اطلاعات مربوط به ۱۹ مهر نشان می‌دهد اگرچه حجم آب موجود در سدهای کشور در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته افزایش یافته، این بهبود در تمام مناطق یکسان نبوده است. به‌ویژه در حوضه آبریز تهران و البرز، فشار ناشی از چند سال کم‌بارشی همچنان ادامه دارد و بعضی مخازن مهم فاصله قابل‌توجهی با شرایط معمول خود دارند.

در چنین وضعیتی، پرسش اصلی برای شهروندان این است که آیا کاهش ذخایر سدها به معنای نزدیک شدن تهران به قطع آب یا جیره‌بندی است و بارندگی‌های احتمالی پاییز می‌تواند شرایط را تغییر دهد؟

سد لار فقط ۴ درصد آب دارد؛ ۹۶ درصد ظرفیت مخزن خالی است

نگران‌کننده‌ترین عدد در تازه‌ترین گزارش وضعیت سدهای تهران به سد لار مربوط می‌شود. بر اساس آمار منتشرشده، میزان پرشدگی این سد به چهار درصد رسیده و ذخیره آن در مقایسه با متوسط ۱۰ ساله، ۴۲ درصد کمتر گزارش شده است.

این عدد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سد لار یکی از منابع مهم در مجموعه تأمین آب تهران به شمار می‌رود. پایین بودن سطح ذخیره آن به معنای کاهش توان این مخزن برای پشتیبانی از نیاز آبی در دوره‌های کم‌بارش است.

با این حال، چهار درصد پرشدگی سد لار نباید به این معنا تفسیر شود که تنها چهار درصد آب موردنیاز شهر تهران باقی مانده است. آب پایتخت از مجموعه‌ای از سدها و منابع دیگر تأمین می‌شود و وضعیت یک سد، به‌تنهایی زمان احتمالی کمبود یا قطع آب شهر را مشخص نمی‌کند.

مقایسه با آمار ۲۸ شهریور نیز نشان می‌دهد پرشدگی سد لار در آن مقطع پنج درصد گزارش شده بود. بنابراین داده‌های جدید از تداوم شرایط نامناسب این مخزن حکایت دارند، هرچند برای محاسبه دقیق حجم کاهش آب باید ارقام حجمی هم‌دوره نیز در دسترس باشد.

جدول آخرین وضعیت سدهای تهران در مهر ۱۴۰۵

تازه‌ترین داده‌های منتشرشده درباره سدهای مهم حوضه تهران و البرز، تصویری متفاوت از وضعیت مخازن ارائه می‌دهد.

مبنای این جدول، داده‌های مربوط به ۱۹ مهر ۱۴۰۵ است که در ۲۴ مهر منتشر شده‌اند.

بررسی جدول نشان می‌دهد وضعیت همه سدهای اطراف تهران یکسان نیست. در حالی که سد امیرکبیر ذخیره بهتری نسبت به میانگین بلندمدت دارد، چهار سد دیگر از این نظر با کسری مواجه‌اند. این ناهمگونی نشان می‌دهد بهبود وضعیت یک مخزن لزوماً به معنای برطرف شدن مشکل تأمین آب در تمام شبکه نیست.

چرا با وجود افزایش ذخایر کشور، وضعیت سدهای تهران نگران‌کننده است؟

یکی از نکات قابل‌توجه آمار جدید این است که موجودی مخازن سدهای کشور نسبت به سال گذشته ۳۰ درصد افزایش یافته است. در نگاه نخست، چنین رشدی می‌تواند نشانه بهبود شرایط آبی باشد؛ اما بررسی جزئیات تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد.

نخست اینکه میزان ذخیره آب در سدهای مختلف یکسان نیست. ممکن است در برخی حوضه‌ها به دلیل بارش بهتر یا مدیریت خروجی مخازن، موجودی آب افزایش پیدا کند، اما یک منطقه پرجمعیت همچنان با کمبود منابع روبه‌رو باشد.

دوم اینکه مقایسه با سال گذشته به‌تنهایی کافی نیست. اگر سال گذشته ذخایر بسیار پایین بوده باشد، افزایش قابل‌توجه نسبت به آن سال لزوماً به معنای بازگشت به شرایط مطلوب نیست.

سوم اینکه فشار مصرف آب در تهران به دلیل جمعیت بالا و نیاز مستمر بخش خانگی، تجاری و خدماتی قابل‌توجه است. در چنین شرایطی، استمرار کم‌بارشی می‌تواند حاشیه اطمینان سیستم تأمین آب را کاهش دهد.

۵۵ درصد ظرفیت سدهای کشور خالی مانده است

بر اساس تازه‌ترین گزارش رصد وضعیت سدها، حجم آب موجود در مخازن کشور به حدود ۲۳ میلیارد و ۳۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این مقدار نسبت به سال گذشته ۳۰ درصد و در مقایسه با متوسط بلندمدت حدود چهار درصد بیشتر است.

با این حال، هنوز ۵۵ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور خالی است. بنابراین از نظر نسبت پرشدگی، تنها حدود ۴۵ درصد از گنجایش مخازن مورد بررسی دارای آب است.

افزایش ۶۲ درصدی ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته، نشانه مثبتی در مقایسه سالانه است؛ اما مجموع ورودی هنوز حدود یک درصد کمتر از میانگین ۱۰ ساله گزارش شده است.

به همین دلیل، اعلام یک رشد بزرگ در ورودی یا ذخیره آب بدون توجه به سطح واقعی مخازن می‌تواند برداشت نادرستی از پایان بحران ایجاد کند.

آیا آب تهران قطع یا جیره‌بندی می‌شود؟

پایین بودن ذخایر سدهای تهران، به‌ویژه سد لار، یک علامت هشدار برای مدیریت منابع آب است؛ اما این آمار به‌تنهایی به معنای تصویب جیره‌بندی یا اعلام برنامه جدید قطع آب نیست.

برای ارزیابی خطر محدودیت آب، علاوه بر موجودی سدها باید میزان مصرف روزانه، سهم منابع زیرزمینی، ظرفیت انتقال آب، شرایط شبکه توزیع و پیش‌بینی بارندگی ماه‌های آینده نیز مشخص باشد.

ممکن است شرکت‌های مسئول تأمین آب برای مدیریت شرایط، اقداماتی مانند کنترل فشار، اصلاح شبکه، مدیریت مصرف یا استفاده از منابع جایگزین را در دستور کار داشته باشند؛ اما نمی‌توان صرفاً از عدد چهار درصد پرشدگی سد لار نتیجه گرفت که برنامه قطعی آب برای محله‌های تهران اعلام شده است.

آنچه در شرایط فعلی روشن است، ضرورت مدیریت دقیق‌تر منابع و کاهش مصرف غیرضروری است.

وضعیت بارندگی پاییز ۱۴۰۵ چگونه است؟

گزارش تازه نشان می‌دهد میزان بارندگی ثبت‌شده کشور از آغاز سال آبی جدید تا زمان بررسی، حدود ۴.۲ میلی‌متر بوده است. هرچند این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته افزایش داشته، فاصله آن با میانگین بلندمدت همچنان قابل‌توجه است.

در همین دوره، شش استان شامل فارس، سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر، یزد و خراسان جنوبی بدون بارش ثبت‌شده گزارش شده‌اند.

نبود بارندگی کافی در ابتدای سال آبی می‌تواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را افزایش دهد؛ به‌ویژه در مناطقی که بخش مهمی از نیاز آب شرب، کشاورزی یا صنعت از چاه‌ها تأمین می‌شود.

از سوی دیگر، میزان بارندگی پاییز و زمستان هنوز به‌طور کامل مشخص نیست. بنابراین برای تحلیل آینده ذخایر سدها باید به روند بارش در ماه‌های بعد توجه کرد، نه صرفاً داده‌های چند هفته نخست سال آبی.

آیا بارندگی‌های پاییز می‌تواند بحران آب تهران را برطرف کند؟

در گزارش‌های مربوط به چشم‌انداز اقلیمی، احتمال تأثیر پدیده ال‌نینو بر الگوی بارش و دمای کشور مطرح شده است. برخی مدل‌ها از احتمال افزایش بارش در بخش‌هایی از غرب و جنوب‌غرب ایران حکایت دارند.

با این حال، پیش‌بینی افزایش بارندگی در بعضی مناطق کشور به معنای تضمین بارش کافی در حوضه آبریز سدهای تهران نیست. حتی اگر بارش‌های مناسبی رخ دهد، میزان تبدیل آن به رواناب و ورودی مخازن به عواملی مانند محل بارش، شدت آن، وضعیت خاک و شرایط حوضه بستگی دارد.

افزون بر این، جبران کسری ناشی از چند سال کم‌بارشی معمولاً به استمرار بارش و مدیریت مصرف نیاز دارد. یک دوره بارندگی کوتاه‌مدت، لزوماً نمی‌تواند تمام فشار انباشته بر سدها و سفره‌های آب زیرزمینی را جبران کند.

برای جلوگیری از تشدید بحران آب تهران چه باید کرد؟

کاهش هدررفت در شبکه توزیع، اصلاح مصرف در ساختمان‌های مسکونی، مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی و افزایش بهره‌وری مصرف از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش فشار بر منابع آب کمک کنند.

در سطح خانوار نیز اقداماتی مانند تعمیر نشتی شیرآلات و لوله‌ها، کاهش زمان استحمام، استفاده درست از ماشین لباس‌شویی و ظرف‌شویی و پرهیز از شست‌وشوی غیرضروری با آب شرب می‌تواند مصرف را کاهش دهد.

با این حال، مسئولیت مدیریت بحران آب تنها بر عهده شهروندان نیست. تأمین پایدار آب به برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری در زیرساخت و مدیریت هم‌زمان عرضه و تقاضا نیاز دارد.

راهبرد فردا پیش‌تر در گزارش سدهای کشور چقدر آب دارند؟ نیز به وضعیت مخازن کم‌آب کشور پرداخته بود. آمار جدید نشان می‌دهد با وجود بهبود نسبی موجودی آب در سطح کشور، مسئله کم‌آبی برخی سدها همچنان پابرجاست.

جمع‌بندی؛ بحران آب تهران چقدر جدی است؟

تازه‌ترین آمار مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد سد لار تنها چهار درصد پرشدگی دارد و ذخایر سدهای طالقان، لتیان و ماملو نیز نسبت به میانگین بلندمدت پایین‌تر هستند. در مقابل، سد امیرکبیر با ۷۲ درصد پرشدگی وضعیت مناسب‌تری دارد.

در مقیاس ملی نیز با وجود رشد ۳۰ درصدی ذخایر نسبت به سال گذشته، ۵۵ درصد ظرفیت مخازن سدها همچنان خالی است. این آمار نشان می‌دهد بهبود نسبی منابع آب نباید با پایان خشکسالی اشتباه گرفته شود.

در شرایط فعلی، داده‌های منتشرشده به‌تنهایی نشان‌دهنده اعلام برنامه جدید قطع یا جیره‌بندی آب تهران نیستند؛ اما هشدار روشنی درباره ضرورت مدیریت مصرف و آمادگی برای ماه‌های پیش رو به شمار می‌روند.