یالتای جدید در راه است؟ / نشست سه قدرت بزرگ برای تعیین آینده جهان
احتمال دیدار دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، بحث شکلگیری یک «یالتای جدید» را مطرح کرده است. درحالیکه سه قدرت برای مذاکره آماده میشوند، نگرانی از تصمیمگیری درباره جنگها و نظم جهانی بدون حضور سایر کشورها افزایش یافته است.
به گزارش راهبرد فردا، مذاکرات برای برگزاری نشست احتمالی سران آمریکا، روسیه و چین در شهر شنژن ادامه دارد؛ نشستی که اگر مطابق برنامه برگزار شود، میتواند یکی از کمسابقهترین دیدارهای دیپلماتیک میان قدرتهای بزرگ در سالهای اخیر باشد.
رویترز در تحلیلی تازه این احتمال را با کنفرانس تاریخی یالتا مقایسه کرده است؛ جایی که رهبران قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم برای بررسی آینده اروپا و نظم پس از جنگ با یکدیگر مذاکره کردند. اکنون بار دیگر این پرسش مطرح شده که آیا رهبران قدرتهای بزرگ میتوانند درباره بحرانهای بینالمللی، بدون مشارکت مستقیم کشورهای درگیر، به توافق برسند؟
یالتای جدید چیست و چرا نام آن دوباره مطرح شده است؟
کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵ با حضور فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین برگزار شد. در این نشست، رهبران آمریکا، بریتانیا و شوروی درباره ترتیبات پایان جنگ جهانی دوم، آینده آلمان و مسائل مربوط به اروپا گفتوگو کردند.
امروز اصطلاح «یالتای جدید» برای توصیف سناریویی به کار میرود که در آن قدرتهای بزرگ بخواهند حوزههای نفوذ و قواعد امنیتی جهان را از طریق مذاکره مستقیم میان خود تعریف کنند.
البته شباهت تاریخی به معنای یکسان بودن شرایط کنونی با سال ۱۹۴۵ نیست. جهان امروز دارای نهادهای بینالمللی، بازیگران متعدد اقتصادی و نظامی و مجموعهای از روابط پیچیده است که امکان تصمیمگیری سه کشور بهجای تمام جهان را محدود میکند.
ترامپ، پوتین و شی جینپینگ چه اهدافی دارند؟
با وجود تمایل به برگزاری نشست، اهداف سه کشور یکسان نیست. واشنگتن خواهان ایجاد چارچوبی تازه برای کنترل تسلیحات هستهای و کاهش برخی تنشهای راهبردی است، در حالی که مسکو علاقه دارد مسئله اوکراین را در گفتوگوهای سطح بالا مطرح کند.
چین نیز با ملاحظات متفاوتی وارد این رایزنیها شده است. پکن نسبت به مشارکت در مذاکرات کاهش زرادخانههای هستهای احتیاط دارد و علاقهمند نیست دستور کار نشست صرفاً تابع اختلافات آمریکا و روسیه باشد.
این تفاوت اهداف نشان میدهد که توافق بزرگ میان سه قدرت، حتی در صورت برگزاری نشست، قطعی نیست. مذاکرات ممکن است بیش از آنکه به معاملهای فراگیر منجر شوند، فرصتی برای سنجش مواضع و کاهش برخی اختلافات فراهم کنند.
آیا درباره آینده اوکراین بدون حضور کییف تصمیم میگیرند؟
یکی از مهمترین نگرانیهای مطرحشده، احتمال گفتوگوی رهبران درباره جنگ اوکراین بدون حضور نمایندگان این کشور است. اوکراین و برخی دولتهای اروپایی نگراناند توافق احتمالی میان قدرتهای بزرگ، منافع امنیتی و سیاسی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند انتظار ندارند جنگ اوکراین در دستور کار اصلی دیدار سهجانبه قرار بگیرد. از سوی دیگر، روسیه همچنان به دنبال طرح مواضع خود درباره پایان جنگ است.
بنابراین هنوز نمیتوان از وجود توافق محرمانه یا تصمیم قطعی درباره سرزمینهای اوکراین سخن گفت. آنچه تاکنون مشخص شده، اختلاف جدی بر سر موضوعات قابل طرح و حدود اختیارات چنین نشستی است.
بیشتر بخوانید: اروپا میلیاردها یورو پای اوکراین ریخت؛ چرا حالا ترامپ و پوتین حرف آخر را میزنند؟
چین چرا از یالتای جدید استقبال کامل نمیکند؟
برای پکن، میزبانی نشستی با حضور رهبران آمریکا و روسیه میتواند جایگاه دیپلماتیک چین را تقویت کند. با این حال، این کشور تمایلی ندارد به تعهداتی وارد شود که محدودیتهای نامتناسبی برای توان نظامی یا سیاست خارجی آن ایجاد کند.
در موضوع کنترل تسلیحات، چین معتقد است اندازه زرادخانه هستهای این کشور با آمریکا و روسیه قابل مقایسه نیست. از این رو، پکن تاکنون نسبت به ورود به سازوکارهای سهجانبه با تعهدات مشابه احتیاط نشان داده است.
چین همچنین روابط اقتصادی گستردهای با آمریکا و همکاریهای راهبردی نزدیکی با روسیه دارد. حفظ این موازنه پیچیده برای پکن اهمیت زیادی دارد و میتواند مانع پذیرش توافقهایی شود که آن را در یکی از دو سوی رقابت جهانی قرار دهد.
آیا نظم جهانی در نشست شنژن تغییر میکند؟
دیدار احتمالی سه رهبر از نظر نمادین اهمیت بالایی خواهد داشت، اما تغییر نظم جهانی به توافقهای پایدار، اجرای تعهدات و پذیرش آنها از سوی دیگر بازیگران نیاز دارد.
اختلاف بر سر جنگ اوکراین، رقابت فناوری آمریکا و چین، موضوع ایران و کنترل تسلیحات هستهای نشان میدهد که مسیر دستیابی به یک توافق فراگیر دشوار است.
از این منظر، تعبیر «یالتای جدید» بیش از آنکه نتیجه قطعی مذاکرات را توصیف کند، بیانگر نگرانی درباره بازگشت دیپلماسی قدرتهای بزرگ است؛ نگرانی از جهانی که در آن کشورهای کوچکتر ممکن است در تصمیمهای مرتبط با امنیت خود نقش کمتری داشته باشند.