هشدار مهم برای زمستان؛ کمبود گاز در پیش است؟
آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، از تشدید ناترازی گاز خبر داد و گفت حدود ۱۸۰ میلیون مترمکعب دیگر به کسری گاز کشور اضافه شده است؛ هشداری که میتواند تولید صنایع بزرگ را در ماههای سرد سال تحت فشار قرار دهد.
بحران گاز در ایران وارد مرحله تازهای شده است. در حالی که با نزدیک شدن به پاییز و زمستان، نگرانی درباره افزایش مصرف گاز طبیعی بیشتر میشود، میزان عرضه نیز با محدودیتهایی مواجه است. به گفته آرش نجفی، بخشی از کاهش تولید گاز به آسیبهایی بازمیگردد که به تأسیسات انرژی وارد شده و همین مسئله شکاف موجود میان تولید و مصرف را بزرگتر کرده است.
نجفی تأکید کرده که ناترازی گاز موضوعی مربوط به امروز نیست و کشور پیش از این نیز با کسری مواجه بوده است، اما شرایط فعلی باعث شده حدود ۱۸۰ میلیون مترمکعب دیگر به این کسری اضافه شود.
پاییز و زمستان سخت در انتظار بازار گاز
مهمترین نگرانی درباره ماههای آینده، افزایش همزمان مصرف و محدود بودن امکان جبران کسری است. با پایین آمدن دمای هوا، مصرف خانگی رشد میکند و در نتیجه مدیریت عرضه گاز به بخشهای مختلف دشوارتر خواهد شد.
در چنین شرایطی، صنایع بزرگ یکی از نخستین بخشهایی هستند که ممکن است تحت تأثیر محدودیت گاز قرار بگیرند. اگر گاز مورد نیاز واحدهای صنعتی تأمین نشود، بخشی از ظرفیت تولید آنها از مدار خارج خواهد شد و آثار این اتفاق میتواند به سایر بخشهای اقتصاد نیز سرایت کند.
رئیس کمیسیون انرژی اتاق ایران پیشتر نیز نسبت به فشار ناترازی گاز بر صنایع در فصل سرد هشدار داده و تأکید کرده بود که در صورت تشدید کمبود، تأمین گاز بخش خانگی در اولویت قرار میگیرد و فشار بیشتری به واحدهای صنعتی منتقل میشود.
پتروشیمی و فولاد در خط مقدم آسیب
گاز برای صنایع پتروشیمی و فولاد تنها یک حامل انرژی نیست؛ در بخشهایی از این صنایع، دسترسی پایدار به گاز برای ادامه فرآیند تولید اهمیت اساسی دارد.
بنابراین کاهش گازرسانی میتواند به کاهش ظرفیت تولید منجر شود. این مسئله در شرایطی که صنایع بزرگ سهم قابل توجهی در صادرات و تأمین ارز دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به بیان دیگر، ناترازی گاز میتواند از شبکه انرژی فراتر برود و به یک مسئله اقتصادی تبدیل شود؛ چراکه توقف یا کاهش فعالیت کارخانهها، تولید، صادرات و درآمدهای ارزی را همزمان تحت تأثیر قرار میدهد.
چرا کسری گاز هر سال جدیتر میشود؟
بخشی از مشکل امروز به کاهش توان تولید مربوط است، اما تمام ماجرا در سمت عرضه خلاصه نمیشود. رشد مصرف و نبود اصلاحات جدی در الگوی مصرف نیز فشار قابل توجهی به شبکه گاز وارد کرده است.
سالهاست مصرف بالای انرژی در بخش خانگی یکی از مسائل اصلی اقتصاد ایران محسوب میشود. ساختمانهای کمبازده، تجهیزات گرمایشی قدیمی و بخاریهای پرمصرف باعث میشوند حجم زیادی از گاز بدون بهرهوری مناسب مصرف شود.
نجفی نیز بر ضرورت حرکت به سمت بهینهسازی مصرف انرژی تأکید کرده است؛ موضوعی که از نگاه او باید با اقداماتی مانند اصلاح تجهیزات گرمایشی و کاهش اتلاف انرژی در ساختمانها دنبال شود.
بخاریهای فرسوده چقدر در ناترازی نقش دارند؟
یکی از راهکارهای مطرحشده برای کاهش فشار بر شبکه گاز، جایگزینی تجهیزات گرمایشی قدیمی با نمونههای پربازده است.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که کاهش مصرف لزوماً به معنای کاهش رفاه خانوار نیست. اگر یک وسیله گرمایشی جدید بتواند همان میزان گرما را با مصرف سوخت کمتر تولید کند، بخشی از گاز آزادشده میتواند در اختیار بخشهای دیگر قرار گیرد.
این رویکرد در سالهای گذشته نیز مطرح شده است؛ بهطوری که نجفی پیشتر گفته بود جایگزینی بخاریهای فرسوده میتواند صرفهجویی قابل توجهی در مصرف روزانه گاز ایجاد کند.
نیروگاهها هم از ناترازی گاز در امان نیستند
مشکل گاز تنها به خانوارها و صنایع محدود نمیشود. نیروگاههای حرارتی نیز برای تولید برق به سوخت نیاز دارند و هرچه تأمین گاز آنها دشوارتر شود، استفاده از سوختهای جایگزین افزایش پیدا میکند.
این اتفاق میتواند هزینه تولید برق را بالا ببرد و همزمان فشار بیشتری بر زنجیره تأمین انرژی وارد کند. به همین دلیل، ناترازی گاز و ناترازی برق در ایران دو مسئله جدا از یکدیگر نیستند و تشدید یکی میتواند دیگری را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
افزایش قیمت گاز به تنهایی جواب نمیدهد
یکی از نکات مورد تأکید نجفی این است که نمیتوان انتظار داشت مسئله ناترازی تنها با تغییر قیمت انرژی حل شود.
اگر مصرفکننده همچنان در ساختمان کمبازده زندگی کند و از تجهیزات پرمصرف استفاده کند، افزایش قیمت به تنهایی الزاماً مشکل مصرف بالای انرژی را برطرف نمیکند. در مقابل، سرمایهگذاری برای عایقکاری ساختمانها، اصلاح پنجرهها، نوسازی تجهیزات گرمایشی و افزایش راندمان نیروگاهها میتواند مصرف واقعی را کاهش دهد.
بنابراین سیاست مقابله با ناترازی باید همزمان دو مسیر را دنبال کند: افزایش ظرفیت و پایداری تولید از یک طرف و کاهش مصرف و اتلاف از طرف دیگر.
ناترازی گاز؛ تهدیدی برای تولید
اضافه شدن حدود ۱۸۰ میلیون مترمکعب به کسری گاز، در شرایطی رخ داده که کشور هنوز وارد فصل اوج مصرف زمستانی نشده است. به همین دلیل، نگرانی اصلی فقط وضعیت فعلی نیست؛ بلکه این پرسش مطرح است که با افزایش مصرف خانگی در ماههای سرد، این شکاف چگونه مدیریت خواهد شد.
اگر قرار باشد کمبود گاز از طریق کاهش سهم صنایع جبران شود، پیامد آن میتواند کاهش تولید در بخشهایی مانند فولاد و پتروشیمی باشد. در طرف مقابل، کاهش مصرف بدون سرمایهگذاری در بهینهسازی نیز دشوار خواهد بود.
در نتیجه، ۱۸۰ میلیون مترمکعب کسری جدید تنها یک عدد در ترازنامه انرژی نیست؛ این رقم میتواند نشانهای از فشار بزرگتری باشد که در صورت اصلاح نشدن ساختار مصرف و تولید، در ماههای سرد سال خود را در قالب محدودیت صنایع و کاهش تولید نشان دهد.
