هوش مصنوعی به کمک کشاورزی آمد؛ توسعه نسل جدید غلات مقاوم به خشکی
پژوهشگران با ترکیب هوش مصنوعی و مهندسی ژنتیک به دنبال تولید نسل جدیدی از گندم و ذرت هستند که بتوانند با مصرف آب کمتر، عملکرد خود را در شرایط خشکسالی حفظ کنند؛ دستاوردی که میتواند مسیر آینده کشاورزی و امنیت غذایی را تغییر دهد.
پژوهشگران با ترکیب هوش مصنوعی و مهندسی ژنتیک به دنبال تولید نسل جدیدی از گندم و ذرت هستند که بتوانند با مصرف آب کمتر، عملکرد خود را در شرایط خشکسالی حفظ کنند؛ دستاوردی که میتواند مسیر آینده کشاورزی و امنیت غذایی را تغییر دهد.
تشدید خشکسالی، کاهش منابع آبی و تغییرات اقلیمی، توسعه محصولات کشاورزی مقاوم به کمآبی را به یکی از اولویتهای مهم مراکز تحقیقاتی جهان تبدیل کرده است. در همین راستا، پژوهشگران به سراغ ترکیب هوش مصنوعی، تحلیل ژنتیکی و مهندسی ژنتیک رفتهاند تا سازوکار مقاومت گیاهان در برابر کمبود آب را شناسایی و تقویت کنند.
در این رویکرد، هوش مصنوعی با بررسی حجم گستردهای از دادههای ژنتیکی، به شناسایی ژنهای مؤثر بر مقاومت گیاهان کمک میکند. سپس محققان میتوانند از طریق اصلاح نژاد یا ابزارهای مهندسی ژنتیک، ویژگیهای مطلوب را در نسلهای جدید محصولات کشاورزی تقویت کنند. گندم و ذرت از جمله محصولاتی هستند که در تحقیقات جدید مورد توجه قرار گرفتهاند.
هوش مصنوعی چگونه ژنهای مقاوم به خشکی را شناسایی میکند؟
یکی از نمونههای این پیشرفت، پژوهش محققان دانشگاه ووهان چین است که در سال ۲۰۲۶ با استفاده از الگوریتم هوش مصنوعی DroGeneNet به بررسی شبکههای ژنی مرتبط با مقاومت گیاهان در برابر خشکی پرداختند.
این سامانه با تحلیل اطلاعات ژنتیکی محصولاتی مانند گندم، برنج و سورگوم، شبکهای شامل حدود ۱۳۰ هزار ژن و ۳.۳ میلیون ارتباط ژنتیکی را بررسی کرد. هدف از این پژوهش، شناسایی ارتباط میان ژنها و کشف سازوکارهایی است که به گیاهان کمک میکنند در شرایط کمبود آب مقاومت بیشتری داشته باشند.
اهمیت این فناوری در آن است که پژوهشگران میتوانند بهجای بررسی تصادفی هزاران ژن، با کمک الگوریتمهای هوشمند، اهداف ژنتیکی مهمتری را برای اصلاح محصولات انتخاب کنند. به این ترتیب، هوش مصنوعی به ابزاری برای سرعت بخشیدن به تحقیقات کشاورزی تبدیل شده است.
گندم و ذرت در مسیر مقاومت بیشتر به کمآبی
در کنار توسعه ابزارهای هوش مصنوعی، تحقیقات ژنتیکی نیز به نتایج قابل توجهی رسیدهاند. در یکی از مطالعات منتشرشده در مجله Nature Communications در سال ۲۰۲۵، محققان ژنی به نام TaDT1-A را در گندم شناسایی کردند که با تنظیم بهتر عملکرد روزنههای برگ و کاهش اتلاف آب، به افزایش مقاومت گیاه در شرایط خشکسالی کمک میکند.
بر اساس نتایج این پژوهش، تغییر طبیعی در ناحیه تنظیمکننده این ژن توانست بهرهوری مصرف آب را بهبود دهد. همچنین وزن هزار دانه در نمونههای بررسیشده، در شرایط محدودیت آبی حدود ۵.۴۶ تا ۵.۴۹ درصد افزایش یافت. این نتیجه نشان میدهد که افزایش مقاومت به خشکی میتواند همزمان با حفظ یا بهبود برخی شاخصهای عملکرد محصول دنبال شود.
در حوزه ذرت نیز پژوهشی منتشرشده در مجله Nature در مه ۲۰۲۶، ژن ZmSAUR72 را بهعنوان یکی از عوامل مؤثر بر حفظ عملکرد محصول در شرایط کمآبی معرفی کرد. این ژن میتواند به هماهنگی بهتر زمان گلدهی بخش نر و ماده گیاه کمک کند؛ موضوعی که در شرایط خشکسالی اهمیت زیادی دارد، زیرا اختلال در زمان گلدهی میتواند احتمال گردهافشانی موفق و تعداد دانههای تولیدشده را کاهش دهد.
از آزمایشگاه تا مزارع؛ آیا غلات مقاوم به خشکی تجاری شدهاند؟
توسعه محصولات مقاوم به خشکی تنها به شناسایی ژنها محدود نمیشود. ویژگیهای ژنتیکی جدید باید در شرایط واقعی مزرعه آزمایش شوند تا مشخص شود گیاه در مناطق مختلف، با خاک و شرایط اقلیمی متفاوت، چه میزان عملکرد خواهد داشت.
تجربه برنامه توسعه ذرت مقاوم به خشکی در آفریقا نمونهای از حرکت این فناوریها به سمت کاربرد عملی است. این برنامه با همکاری مرکز بینالمللی بهبود ذرت و گندم (CIMMYT) و مؤسسه بینالمللی کشاورزی مناطق گرمسیری اجرا شده و به توسعه و عرضه دهها رقم و هیبرید ذرت سازگارتر با شرایط کمآبی در کشورهای آفریقایی کمک کرده است.
بر اساس اطلاعات این برنامه، تا سال ۲۰۱۲ تعداد ۶۰ هیبرید و ۵۷ رقم ذرت مقاوم به خشکی در دسترس کشاورزان قرار گرفته بود. این تجربه نشان میدهد که اصلاح محصولات کشاورزی برای سازگاری با شرایط اقلیمی، حتی پیش از ورود موج جدید هوش مصنوعی نیز در مقیاس عملی دنبال شده است.
با این حال، نباید تمام این دستاوردها را نتیجه مهندسی ژنتیک یا هوش مصنوعی دانست؛ بخشی از آنها حاصل اصلاح نژاد سنتی و انتخاب تنوعهای ژنتیکی طبیعی هستند.
نسل جدید غلات چه نقشی در آینده امنیت غذایی دارد؟
ترکیب هوش مصنوعی و مهندسی ژنتیک میتواند به توسعه محصولاتی منجر شود که با مصرف آب کمتر، عملکرد پایدارتری داشته باشند. این موضوع برای کشورهایی که با محدودیت منابع آبی و کاهش بارندگی مواجه هستند، اهمیت ویژهای دارد.
در صورت موفقیت این تحقیقات و تجاریسازی محصولات جدید، کشاورزان میتوانند در برابر دورههای کمآبی آسیبپذیری کمتری داشته باشند و بخشی از خسارات ناشی از خشکسالی کاهش یابد.
البته هزینه توسعه بذرهای جدید، ضرورت آزمایشهای طولانیمدت، تفاوت شرایط اقلیمی مناطق و محدودیتهای مربوط به تجاریسازی محصولات اصلاحشده ژنتیکی همچنان از موانع پیش روی این فناوری هستند.
در مجموع، روند تحقیقات نشان میدهد که آینده کشاورزی بیش از گذشته به فناوریهای دادهمحور وابسته خواهد شد. هوش مصنوعی میتواند مسیر شناسایی ویژگیهای ژنتیکی مطلوب را کوتاهتر کند و مهندسی ژنتیک و اصلاح نژاد نیز امکان تقویت این ویژگیها را فراهم کنند؛ مسیری که میتواند در سالهای آینده نقش مهمی در افزایش بهرهوری آب و حفظ امنیت غذایی جهان داشته باشد.
بیشتر بخوانید:
- آخرین اخبار پرداخت مطالبات گندمکاران و قیمت گندم
- تغییر یارانه کود کشاورزی؛ شرایط جدید برای گندمکاران و برنجکاران