هشدار یک استاد دانشگاه درباره سیلهای بعدی / پاییز پرخطر در راه است؟
بارش ۲۲۴ میلیمتری در سلمانشهر و سیلابهای گسترده در گیلان و مازندران، بار دیگر ضعف زیرساختهای شهری و نقش مداخلات انسانی در تشدید خسارتهای ناشی از بارندگی شدید را نمایان کرد.
بارندگیهای شدید و سیلاب در روزهای اخیر در استانهای گیلان و مازندران، خسارتهای قابلتوجهی به همراه داشته است. مهدی زارع، استاد دانشگاه، با بررسی ابعاد این بارشها میگوید اگرچه این سامانه بارشی نتیجه مستقیم «سوپر النینو» نبوده، اما شهرسازی غیراصولی، کاهش پوشش گیاهی و مسدود شدن مسیرهای طبیعی آب، نقش مهمی در تشدید خسارتها داشتهاند.
بارندگی شدید و سیلاب در گیلان و مازندران
به گفته زارع، ورود سامانه بارشی ناپایدار همراه با توده هوای سرد از عصر دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵، موجب بارندگی شدید، طوفان، سیلاب و آبگرفتگی گسترده در گیلان و مازندران شد.
شدت بارشها بهویژه از بامداد سهشنبه ۱۷ شهریور در ساری و مناطق غربی و ساحلی مازندران افزایش یافت و به طغیان رودخانهها و آبگرفتگی گسترده معابر منجر شد.
این استاد دانشگاه میگوید در پی این حوادث، بیش از ۷۷۰ واحد مسکونی آسیب دیدند، در دستکم سه روستای مازندران زمینلغزش رخ داد و سقف برخی منازل نیز آسیب دید. سقوط درختان و تعطیلی تمامی ادارات و دستگاههای اجرایی مازندران در روز سهشنبه از دیگر پیامدهای این سامانه بود.
در گیلان نیز بارندگی شدید موجب آبگرفتگی معابر در رشت، تالش و محورهای ارتباطی شد. لغزندگی محورهایی مانند رشت ـ لاهیجان نیز حوادث جادهای و واژگونی خودروها را به دنبال داشت.
رکورد بارش در غرب مازندران و شرق گیلان
زارع با اشاره به تمرکز فعالیت سامانه بارشی در روزهای ۱۶ و ۱۷ شهریور در غرب مازندران و شرق و مرکز گیلان، از ثبت بارشهای سنگین و رکوردشکن در برخی مناطق خبر میدهد.
بر اساس ارقام اعلامشده، در سلمانشهر ۲۲۴ میلیمتر بارندگی ثبت شد که بالاترین میزان بارش سنگین منطقه در مدت کوتاه مورد اشاره بوده است. در نوشهر نیز ۱۷۸ میلیمتر بارش ثبت شد و در برخی دیتالاگرها رقم ۱۶۱ میلیمتر گزارش شده است.
همچنین میزان بارش در ورزامحله محمودآباد به ۱۷۱ میلیمتر، در ایزدشهر به ۱۴۱ تا ۱۴۴ میلیمتر و در رامسر به ۱۳۲.۵ میلیمتر رسید.
در گیلان نیز طبق آمار رسمی اعلامشده تا صبح ۱۷ شهریور، املش با ۱۴۴ میلیمتر در صدر قرار داشت و پس از آن سیاهکل با ۱۰۳ میلیمتر، لنگرود با ۹۵ میلیمتر و رشت، در ایستگاه کشاورزی، با ۸۲ میلیمتر قرار گرفتند.
چرا بارشها به سیلاب تبدیل شدند؟
به گفته زارع، هسته اصلی بارشها در مرز دو استان، یعنی غرب مازندران و شرق گیلان شکل گرفت. شیب تند دامنه شمالی البرز نیز باعث شد روانآب با سرعت شکل گرفته و مسیلهای کوهپایهای طغیان کنند.
او معتقد است شرایط طبیعی منطقه در کنار وضعیت نامناسب زیرساختها باعث شد حجم زیادی از آب در مدت کوتاهی وارد مناطق جلگهای و شهری شود.
بارشهای اخیر نتیجه مستقیم سوپر النینو نیست
زارع درباره ارتباط بارندگیهای اخیر با پدیده النینو میگوید بارشهای ۱۶ و ۱۷ شهریور در سواحل شمالی ایران لزوماً نتیجه مستقیم «سوپر النینو» نیستند.
به گفته او، سهم اصلی در بارشهای اخیر به الگوهای سینوپتیکی منطقه مربوط میشود. عبور ناپایدار تراز میانجوی و نفوذ زبانههای پرفشار شمالی روی آبهای کاسپین، زمینه را برای صعود شدید هوا، ناپایداریهای محلی و شکلگیری بارشهای رگباری در دامنه شمالی البرز فراهم کرده است.
زارع تأکید میکند که سوپر النینو یک پدیده کلاناقلیمی اقیانوسی ـ جوی در اقیانوس آرام است و تأثیر آن بر خاورمیانه با تأخیر زمانی ظاهر میشود؛ بنابراین سامانه اخیر را باید بیشتر یک الگوی زودهنگام پاییزی در حوضه کاسپین دانست.
النینوی قوی چه اثری بر بارش ایران دارد؟
این استاد دانشگاه با اشاره به پیشبینیهای مربوط به پاییز و زمستان ۱۴۰۵ میگوید شکلگیری یک النینوی قوی میتواند سیگنالهای مهمی برای وضعیت بارش در ماههای آینده ایران داشته باشد.
به گفته زارع، در صورت تداوم شرایط النینوی قوی، در نیمه دوم پاییز و زمستان، رودباد زیرگرمسیری معمولاً به عرضهای پایینتر رانده میشود و فرودهای مدیترانهای و سامانههای سودانی میتوانند با تقویت بیشتری از جنوبغرب، غرب و مرکز ایران عبور کنند.
استانهای خوزستان، فارس، ایلام، لرستان، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد از جمله مناطقی هستند که در چنین شرایطی معمولاً میتوانند بارش نرمال تا فراتر از نرمال را تجربه کنند.
با این حال، زارع تأکید دارد که النینو الزاماً به معنای بارندگی آرام و پیوسته در سراسر کشور نیست و حتی میتواند فرکانس بلاکهای جوی و بارشهای شدید و کوتاهمدت را افزایش دهد.
خشکسالی چگونه خطر سیلاب را بیشتر میکند؟
زارع با اشاره به خشکسالیهای متوالی سالهای گذشته میگوید کاهش پوشش گیاهی و افت نفوذپذیری خاک میتواند پیامد بارشهای سنگین را تشدید کند.
در چنین شرایطی، ورود سامانههای قوی پاییزی ممکن است به جای آنکه عمدتاً موجب تغذیه سفرههای آب زیرزمینی شود، حجم زیادی روانآب ایجاد کند و زمینهساز سیلابهای خسارتبار در جنوبغرب و غرب کشور شود.
شهرسازی غیراصولی؛ عامل تشدید خسارت سیل
به اعتقاد زارع، در بارشهای شدید شهریور ۱۴۰۵، مداخلات انسانی و ضعف مدیریت شهری از عوامل اصلی تشدید آبگرفتگیها و طغیان رودخانهها بودهاند.
او میگوید پدیدههای اقلیمی تنها «ماشه حادثه» را میکشند، اما زیرساختهای دستکاریشده شهری میتوانند ابعاد خسارت را چند برابر کنند.
گسترش آسفالت و بتن و کاهش سطوح نفوذپذیر باعث شده آب باران به جای نفوذ در خاک، در مدت کوتاهی به روانآب سطحی تبدیل شود. این حجم از آب نیز میتواند شبکههای محدود هدایت آبهای سطحی را با مشکل جدی مواجه کند.
ساختوساز در حریم رودخانهها و مسیلها
زارع یکی دیگر از عوامل مهم را ساختوساز در حریم رودخانهها و پهنههای ممنوعه عنوان میکند.
به گفته او، ویلاسازی و افزایش بارگذاری جمعیتی در حاشیه رودخانهها، ساخت زیرگذر، کمربندی و پارک در بستر و حریم رودخانهها، مسیر طبیعی تخلیه سیلاب را محدود کرده است.
در برخی شهرهای شمالی و مناطق کوهستانی نیز مسیلهای قدیمی و رودخانههای فصلی مسدود یا به خیابان تبدیل شدهاند؛ در نتیجه، هنگام وقوع بارندگی شدید، آب میتواند مسیر طبیعی خود را دوباره پیدا کرده و وارد مناطق مسکونی شود.
جنگلزدایی و فرسودگی شبکه آبهای سطحی
این استاد دانشگاه همچنین نسبت به پیامدهای تغییر کاربری جنگلها، کوهخواری و دستکاری حوضههای آبریز بالادست هشدار میدهد.
به گفته او، از بین رفتن پوشش گیاهی در بالادست، توان طبیعی منطقه برای کنترل روانآب را کاهش داده است. همچنین خاکهای سست و مواد باقیمانده از فعالیتهای معدنی میتوانند در جریان بارندگی شسته شده و همراه آب وارد مناطق پاییندست شوند و جریانهایی از آب، گلولای و تختهسنگ ایجاد کنند.
فرسودگی و ظرفیت ناکافی شبکه جمعآوری آبهای سطحی نیز مشکل دیگری است. زارع معتقد است بسیاری از جویها، کانالها و لولههای انتقال آب بر اساس الگوی بارش دهههای گذشته طراحی شدهاند و برای بارشهای شدید و کوتاهمدت امروزی ظرفیت کافی ندارند.
او همچنین بر ضرورت لایروبی بهموقع و جلوگیری از ورود زباله به مجاری انتقال آب تأکید دارد.
راهکار مقابله با سیلابهای تکرارشونده چیست؟
زارع در پایان بر ضرورت بازنگری در الگوهای توسعه شهری و آزادسازی حریم رودخانهها تأکید میکند.
به گفته او، اجرای طرحهای «شهر اسفنجی» نیز میتواند یکی از راهکارهای مهم برای افزایش ظرفیت جذب آب در محیطهای شهری باشد؛ رویکردی که تلاش میکند به جای مقابله صرف با آب باران، ظرفیت طبیعی شهر برای جذب و هدایت آن را افزایش دهد.
