بسته شدن مرز عراق چقدر خرج روی دست صادرکنندگان گذاشت؟ / هزینه حمل کالا ۲۵ درصد بالا رفت

بسته شدن موقت مرز شلمچه فقط چند روز طول کشید، اما برای صادرکنندگان ایرانی یک هزینه فوری داشت: تغییر مسیر کامیون‌ها و افزایش تا ۲۵ درصدی هزینه حمل. حالا با بازگشایی مرز، یک سؤال مهم باقی مانده است؛ چنین اختلال کوتاهی برای صادرات ایران به عراق واقعاً چقدر هزینه ایجاد می‌کند؟ محاسبات «راهبرد فردا» نشان می‌دهد حتی برای یک کامیون، تغییر مسیر می‌تواند بسته به کرایه پایه ده‌ها میلیون تومان هزینه اضافه بسازد.

مرز شلمچه یکی از مسیرهای اصلی تجارت ایران با عراق است. پس از بسته شدن ناگهانی این گذرگاه، صادرکنندگان مجبور شدند بخشی از محموله‌های خود را از مرزهای دیگر عبور دهند.

سیدمصطفی موسوی، رئیس اتاق بازرگانی خرمشهر، اعلام کرده این جابه‌جایی مسیر باعث شده هزینه حمل کالا برای برخی صادرکنندگان تا ۲۵ درصد افزایش پیدا کند.

۲۵ درصد افزایش کرایه یعنی چقدر؟

عدد ۲۵ درصد به‌تنهایی شاید چندان ملموس نباشد. برای همین می‌توان اثر آن را با چند سناریوی ساده دید.

اگر کرایه حمل یک کامیون تا مقصد عراق پیش از اختلال ۴۰ میلیون تومان بوده باشد، افزایش ۲۵ درصدی یعنی ۱۰ میلیون تومان هزینه اضافه.

این ارقام سناریوی محاسباتی هستند و نرخ واقعی کرایه هر محموله به مبدأ، مقصد، نوع کالا، کامیون و مرز جایگزین بستگی دارد.

اما جدول نشان می‌دهد یک اختلال مرزی کوتاه چگونه می‌تواند فقط برای یک کامیون ده‌ها میلیون تومان هزینه اضافی ایجاد کند.

روزانه چه حجمی از شلمچه عبور می‌کند؟

براساس آمار مطرح‌شده از سوی فعالان بخش حمل‌ونقل، در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲.۵ میلیون تن کالا از مرز شلمچه عبور کرده است.

اگر فقط برای درک مقیاس، این حجم را به‌طور مساوی بین روزهای سال تقسیم کنیم، متوسط روزانه حدود:

۶۸۵۰ تن کالا

به دست می‌آید.

بنابراین توقف دو روزه، روی کاغذ می‌تواند حدود ۱۳ هزار و ۷۰۰ تن جریان معمول کالا را تحت تأثیر قرار دهد.

این عدد به معنای توقف قطعی همین مقدار کالا نیست؛ چون بخشی از محموله‌ها به مرزهای دیگر منتقل شدند. اما همین انتقال اجباری دقیقاً همان چیزی است که هزینه حمل را بالا برده است.

اگر هر کامیون ۲۰ تن بار داشته باشد چه؟

برای یک محاسبه تقریبی دیگر، فرض کنیم هر کامیون به‌طور متوسط ۲۰ تن بار جابه‌جا کند.

۱۳ هزار و ۷۰۰ تن کالا معادل تقریبی ۶۸۵ کامیون خواهد بود.

حالا اگر فقط هزینه اضافه هر کامیون را در یک سناریوی متوسط ۱۵ میلیون تومان در نظر بگیریم:

۶۸۵ × ۱۵ میلیون تومان = حدود ۱۰.۳ میلیارد تومان

یعنی فقط در یک سناریوی فرضی دو روزه، افزایش کرایه می‌تواند به بیش از ۱۰ میلیارد تومان برسد.

این رقم برآورد رسمی خسارت نیست؛ بلکه محاسبه‌ای برای نشان دادن ابعاد مالی افزایش ۲۵ درصدی هزینه حمل است.

مشکل فقط کرایه کامیون نیست

برای صادرات مواد غذایی، میوه، سبزیجات و سایر محصولات فسادپذیر، طولانی‌تر شدن مسیر یک هزینه دیگر نیز ایجاد می‌کند.

کامیون یخچال‌دار باید مدت بیشتری روشن بماند، سوخت بیشتری مصرف می‌شود و احتمال افت کیفیت محصول بالا می‌رود.

رئیس اتاق بازرگانی خرمشهر گفته گزارشی از فساد کالاها دریافت نشده، چون امکان انتقال محموله‌ها از سایر مرزها وجود داشته است؛ با این حال نبود زیرساخت سردخانه‌ای مناسب در شلمچه و چذابه یکی از نگرانی‌های فعالان اقتصادی بوده است.

یعنی اگر اختلال طولانی‌تر می‌شد، هزینه صادرکننده می‌توانست فقط به ۲۵ درصد افزایش کرایه محدود نماند.

کدام کالاها بیشتر آسیب می‌بینند؟

همه صادرکنندگان به یک اندازه از افزایش هزینه حمل آسیب نمی‌بینند.

کالاهایی که ارزش بالایی نسبت به وزن دارند، معمولاً توان بیشتری برای جذب افزایش کرایه دارند. اما برای محصولات سنگین و کم‌حاشیه‌سود، حمل‌ونقل بخش بزرگ‌تری از قیمت نهایی را تشکیل می‌دهد.

برای مثال:

سیمان و مصالح ساختمانی: وزن زیاد و ارزش نسبی پایین دارند؛ بنابراین افزایش کرایه می‌تواند مستقیماً قدرت رقابت را کاهش دهد.

محصولات کشاورزی: علاوه بر هزینه حمل، با ریسک فساد و زمان محدود فروش مواجه‌اند.

کاشی و سرامیک: سنگین‌اند و افزایش هزینه لجستیک می‌تواند بخشی از حاشیه سود صادرات را از بین ببرد.

مواد غذایی: تغییر مسیر علاوه بر کرایه، هزینه سردخانه و نگهداری را هم افزایش می‌دهد.

عراق فقط یک مشتری معمولی برای ایران نیست

اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که جایگاه عراق در تجارت خارجی ایران را در نظر بگیریم.

عراق یکی از بزرگ‌ترین بازارهای صادراتی کالاهای ایرانی است و بخش بزرگی از تجارت دو کشور از مسیر زمینی انجام می‌شود.

به همین دلیل بسته شدن حتی موقت یک مرز مهم مثل شلمچه فقط یک مسئله محلی در خوزستان نیست؛ می‌تواند زنجیره‌ای از صادرکننده، شرکت حمل‌ونقل، راننده، گمرک و خریدار عراقی را تحت تأثیر قرار دهد.

مرز شلمچه دوباره باز شد

طبق آخرین اعلام، فعالیت تجاری مرز شلمچه از صبح ۲۳ شهریور دوباره آغاز شده و کامیون‌ها در هر دو سمت مرز در حال تردد هستند.

تردد مسافری چذابه نیز برقرار شده، اما بازگشایی تجاری سایر گذرگاه‌ها براساس برنامه اعلام‌شده به‌صورت مرحله‌ای انجام شده است.

بنابراین شوک اصلی فعلاً برطرف شده، اما اتفاق چند روز گذشته یک نقطه‌ضعف مهم تجارت زمینی ایران را نشان داد: وابستگی هزینه صادرات به پایداری مرزها.

یک توقف کوتاه، حاشیه سود صادرکننده را می‌خورد

فرض کنید صادرکننده روی یک محموله فقط ۱۰ تا ۱۵ درصد حاشیه سود داشته باشد.

اگر هزینه حمل ناگهان ۲۵ درصد بالا برود، الزاماً ۲۵ درصد از کل سود او کم نمی‌شود، اما بسته به سهم حمل‌ونقل در قیمت تمام‌شده، می‌تواند بخش قابل‌توجهی از حاشیه سود را از بین ببرد.

برای صادرکننده‌ای که قرارداد فروش را از قبل با قیمت ثابت بسته است، امکان انتقال هزینه اضافی به خریدار نیز همیشه وجود ندارد.

در چنین شرایطی، افزایش کرایه مستقیماً از سود صادرکننده کم می‌شود.

تجارت با عراق فقط به تعرفه وابسته نیست

معمولاً وقتی درباره رقابت صادراتی صحبت می‌شود، نرخ ارز، تعرفه و قیمت کالا در مرکز توجه قرار دارند.

اما تجربه اخیر شلمچه نشان می‌دهد لجستیک و ثبات مرزها نیز بخشی از مزیت رقابتی کشور هستند.

کالایی که در ایران ارزان تولید می‌شود اما برای رسیدن به بازار عراق مجبور است مسیر طولانی‌تر و گران‌تری طی کند، ممکن است در نهایت مزیت قیمتی خود را از دست بدهد.

همین موضوع توضیح می‌دهد چرا یک بسته شدن چندروزه مرز می‌تواند خیلی سریع به افزایش ۲۵ درصدی هزینه حمل منجر شود.