بنزین صددرصد گران میشود؛ دولت چاره دیگری ندارد / نگاهی به سقوط تاریخی قیمت دلاری بنزین
فشار ناترازی بنزین، هزینه سنگین واردات، کسری بودجه و سقوط قیمت دلاری سوخت به یکی از پایینترین سطوح چند دهه اخیر، دولت را در موقعیتی قرار داده که ادامه وضع موجود هر روز دشوارتر میشود. حالا حتی رئیسجمهور نیز از افزایش نرخ سوم بنزین از ۵ هزار به حدود ۱۰ هزار تومان سخن گفته است؛ نشانهای که میگوید سؤال اصلی دیگر این نیست که «آیا بنزین گران میشود؟»، بلکه این است که این افزایش قیمت چه زمانی و با چه سازوکاری اجرا خواهد شد.
بنزین گران میشود؛ دولت دیگر آن را پنهان نمیکند
بحث افزایش قیمت بنزین طی سالهای گذشته معمولاً با تکذیبهای پیاپی همراه بود، اما این بار لحن مقامات دولت تفاوت محسوسی دارد. سخنگوی دولت از افزایش قیمت بنزین آزاد سخن گفته و رئیس دفتر رئیسجمهور نیز اعلام کرده کسانی که بیش از سهمیه تعیینشده بنزین مصرف کنند، باید آن را با قیمت بالاتری خریداری کنند. در نهایت مسعود پزشکیان نیز اعلام کرد نرخ سوم بنزین میتواند از ۵ هزار تومان به حدود ۱۰ هزار تومان افزایش پیدا کند؛ هرچند زمان اجرای آن هنوز مشخص نشده است.
بنابراین برخلاف دورههایی که افزایش قیمت صرفاً در حد گمانهزنی رسانهای بود، اکنون اصل افزایش نرخ بنزین آزاد از سوی بالاترین سطوح دولت مطرح شده است. البته بر اساس مواضع فعلی، قرار نیست نرخهای سهمیهای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی لزوماً افزایش پیدا کنند و تمرکز دولت بر نرخ سوم و محدودتر کردن مصرف بنزین یارانهای است.
بنزین ۵ هزار تومانی فقط ۲.۶ سنت قیمت دارد
یکی از دلایل اصلی بازگشت دوباره مسئله بنزین، اتفاقی است که طی سالهای گذشته برای قیمت واقعی آن افتاده است. بررسی تاریخی «راهبرد فردا» نشان میدهد قیمت هر لیتر بنزین آزاد در سال ۱۳۸۹، با محاسبه نرخ ارز همان سال، حدود ۶۶ سنت بود؛ اما با جهش نرخ دلار و ثابت ماندن نسبی قیمت بنزین، ارزش دلاری سوخت بهشدت کاهش یافته است.
با فرض دلار حدود ۱۹۰ هزار تومانی، بنزین ۵ هزار تومانی تنها حدود ۲.۶ سنت قیمت دارد؛ یعنی قیمت دلاری آن نسبت به اوج سال ۱۳۸۹ بیش از ۹۵ درصد کاهش یافته است. حتی اگر نرخ سوم به ۱۰ هزار تومان برسد، قیمت هر لیتر بنزین با همین نرخ ارز تنها حدود ۵.۳ سنت خواهد بود؛ رقمی که همچنان فاصله بسیار زیادی با قیمتهای تاریخی بنزین در ایران دارد.
نمودار قیمت دلاری بنزین دقیقاً همین مسئله را نشان میدهد: قیمت روی تابلوی جایگاهها چندین برابر شده، اما ارزش ریال آنقدر سریعتر سقوط کرده که بنزین از منظر دلاری دوباره به یکی از ارزانترین مقاطع چند دهه اخیر رسیده است.
مشکل بزرگتر؛ ایران بیشتر از تولیدش بنزین مصرف میکند
مسئله اما تنها «ارزان بودن» بنزین نیست. ایران با یک ناترازی واقعی در تولید و مصرف روبهرو شده است. مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی اعلام کرده بود متوسط تولید بنزین کشور در بخشی از سال ۱۴۰۵ حدود ۱۲۱ میلیون لیتر در روز بوده، در حالی که متوسط مصرف به حدود ۱۲۹ میلیون لیتر رسیده است. در تیرماه نیز توزیع روزانه بنزین به حدود ۱۳۴.۵ میلیون لیتر افزایش یافت.
در مقاطع اوج مصرف وضعیت حتی دشوارتر شده است. گزارشهای اخیر از مصرف بیش از ۱۴۰ میلیون لیتر و در برخی روزها ارقامی نزدیک به ۱۵۰ میلیون لیتر حکایت دارند. به بیان ساده، مصرف بنزین کشور در روزهای پرتردد میتواند دهها میلیون لیتر بیشتر از ظرفیت تولید باشد.
این شکاف را تنها از چند مسیر میتوان پوشش داد: افزایش تولید، برداشت از ذخایر، کاهش مصرف یا واردات. افزایش ظرفیت پالایشی در کوتاهمدت ساده نیست و کاهش مصرف نیز با توجه به ساختار حملونقل و خودروهای داخلی به سرعت اتفاق نمیافتد؛ در نتیجه فشار به سمت واردات یا اصلاح قیمت حرکت میکند.
دولت میان دو انتخاب بد گیر کرده است
دولت عملاً با یک دوراهی دشوار مواجه است. ثابت نگه داشتن قیمت بنزین به معنای افزایش تدریجی یارانه پنهان، رشد فشار بر بودجه و دشوارتر شدن تأمین کسری مصرف است. از سوی دیگر افزایش قیمت نیز میتواند مستقیماً بر هزینه حملونقل اثر بگذارد و از مسیر انتظارات تورمی، کرایه و قیمت برخی کالاها فشار تازهای بر خانوارها وارد کند.
مشکل اینجاست که هرچه اصلاح قیمت بیشتر عقب بیفتد، فاصله میان قیمت داخلی بنزین و سطح عمومی قیمتها بزرگتر میشود و در نهایت اصلاح مورد نیاز نیز شدیدتر خواهد شد. این همان چرخهای است که اقتصاد ایران بارها تجربه کرده است: افزایش قیمت، چند سال تثبیت، تورم شدید، سقوط قیمت واقعی سوخت و در نهایت نیاز به یک افزایش قیمت دیگر. بررسی تاریخی راهبرد فردا نیز دقیقاً همین الگو را نشان میدهد.
بنزین گران میشود؛ اما داستان تازه شروع میشود
مجموع شواهد یک پیام روشن دارد. بنزین آزاد در ایران در یکی از پایینترین سطوح دلاری چند دهه اخیر قرار گرفته، مصرف از تولید پیشی گرفته، واردات یا جبران کسری هزینه ارزی سنگینی دارد و خود دولت نیز دیگر اصل افزایش نرخ سوم را رد نمیکند.
به همین دلیل شاید بتوان گفت افزایش قیمت بنزین آزاد دیگر بیشتر از آنکه یک احتمال باشد، به سناریوی اصلی سیاستگذار تبدیل شده است. مسئله اصلی اکنون زمان اجرا، میزان سهمیه باقیمانده و نحوه جبران فشار آن بر خانوارهاست.
و شاید مهمتر از همه این باشد که حتی بنزین ۱۰ هزار تومانی نیز با دلار ۱۹۰ هزار تومانی تنها حدود ۵ سنت قیمت خواهد داشت؛ بنابراین اگر تورم و کاهش ارزش ریال ادامه پیدا کند، بدون یک سازوکار پایدار برای تعدیل قیمت، چند سال دیگر دوباره همین سؤال به اقتصاد ایران بازخواهد گشت.
