۲۵ سال بعد از ۱۱ سپتامبر؛ تهدید بعدی آمریکا از آسمان می‌آید یا اینترنت؟

حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ نزدیک به ۳ هزار قربانی بر جای گذاشت و به نقطه آغاز دوره‌ای تبدیل شد که از جنگ افغانستان و عراق تا گسترش دستگاه امنیتی آمریکا ادامه پیدا کرد. با این حال ۲۵ سال بعد، بسیاری از کارشناسان امنیتی معتقدند تکرار دقیق همان سناریو دشوارتر شده است؛ در عوض مجموعه‌ای از تهدیدهای تازه جای آن را گرفته‌اند. 

هواپیما دیگر هدف آسان سابق نیست

یکی از ملموس‌ترین میراث‌های ۱۱ سپتامبر را هر مسافر هواپیما تجربه کرده است. پیش از آن حملات، کنترل امنیتی فرودگاه‌های آمریکا بسیار ساده‌تر بود و حتی همراهان مسافر می‌توانستند تا نزدیکی گیت پرواز او را بدرقه کنند.

پس از ۱۱ سپتامبر، سازمان امنیت حمل‌ونقل آمریکا یا TSA ایجاد شد، درهای کابین خلبان تقویت شدند، غربالگری بارها گسترش یافت و مجموعه‌ای از محدودیت‌های امنیتی جدید شکل گرفت. حملات و طرح‌های بعدی نیز هر بار لایه تازه‌ای به این سیستم اضافه کردند. به عبارت دیگر، تروریست‌ها با حمله به یکی از آسیب‌پذیری‌های سال ۲۰۰۱ باعث شدند همان آسیب‌پذیری به‌شدت محافظت شود. 

اما مسئله اینجاست: تهدید از بین نرفت؛ فقط شکل آن تغییر کرد.

از القاعده تا افراط‌گرایی در موبایل

در سال ۲۰۰۱، جهان با شبکه‌ای سازمان‌یافته مانند القاعده مواجه بود که می‌توانست برای یک عملیات پیچیده، افراد را آموزش دهد و ماه‌ها برنامه‌ریزی کند. امروز نهادهای امنیتی بیش از گذشته با شبکه‌های کوچک، افراد تنها و گروه‌هایی روبه‌رو هستند که بخش مهمی از ارتباط و افراطی‌شدن آنها در فضای آنلاین اتفاق می‌افتد.

همین هفته و در آستانه بیست‌وپنجمین سالگرد ۱۱ سپتامبر، هماهنگ‌کننده مبارزه با تروریسم اتحادیه اروپا درباره شکل تازه‌ای از افراط‌گرایی خشونت‌آمیز هشدار داد؛ پدیده‌ای که در آن برخی نوجوانان و جوانان حتی بدون وابستگی به یک ایدئولوژی منسجم، از طریق اجتماعات آنلاین به سمت خشونت کشیده می‌شوند. در یک بررسی در ۹ کشور اروپایی، بیش از ۴۳۰۰ آدرس اینترنتی مرتبط با یکی از این اجتماعات شناسایی شده است. مقام‌های اروپایی همچنین می‌گویند ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در تبلیغات و جذب افراد نیز مورد استفاده قرار گرفته‌اند. 

این شاید بزرگ‌ترین تفاوت تروریسم ۲۰۲۶ با تروریسم ۲۰۰۱ باشد: برای اثرگذاری بر هزاران نفر دیگر الزاماً به یک سازمان متمرکز نیاز نیست.

هوش مصنوعی وارد بازی شده است

اما مهم‌ترین متغیر جدید بدون شک هوش مصنوعی است. فارن‌پالیسی در گزارشی به مناسبت ۲۵سالگی حملات نوشته است که همان «فقدان تخیل» مشهور پیش از ۱۱ سپتامبر ممکن است این بار درباره فناوری‌های جدید تکرار شود؛ یعنی دولت‌ها ابزارهای تازه را می‌شناسند، اما ممکن است نتوانند همه شیوه‌های سوءاستفاده از آنها را از قبل تصور کنند. 

موضوع فقط تولید یک تصویر جعلی یا نوشتن یک متن تبلیغاتی نیست. مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی آمریکا، CSIS، در ارزیابی تهدیدهای نسل جدید از عملیات سایبری، سامانه‌های بدون سرنشین مجهز به هوش مصنوعی، جاسوسی و عملیات نفوذ مبتنی بر AI در شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان بخشی از محیط امنیتی جدید نام می‌برد. 

RAND نیز به حوزه دیگری اشاره می‌کند: پیشرفت هوش مصنوعی ممکن است برخی موانع تخصصی موجود در حوزه زیست‌فناوری را کاهش دهد و به همین دلیل کارشناسان خواهان ایجاد لایه‌های دفاعی و نظارتی جدید در حوزه امنیت زیستی شده‌اند. اینها به معنی قریب‌الوقوع بودن یک حمله نیست، بلکه نشان می‌دهد دامنه موضوعاتی که نهادهای امنیتی باید زیر نظر داشته باشند بسیار بزرگ‌تر از سال ۲۰۰۱ شده است. 

شاید حمله بعدی اصلاً فیزیکی شروع نشود

کنگره آمریکا نیز در بررسی ۲۵سالگی ۱۱ سپتامبر به همین تغییر اشاره کرده است. در گزارش‌های اخیر کمیته اطلاعات مجلس نمایندگان آمریکا تأکید شده که تهدید بزرگ بعدی الزاماً شبیه ۱۱ سپتامبر نخواهد بود و ممکن است منشأ آن فضای سایبری، زیرساخت‌های حیاتی، هوش مصنوعی یا فناوری‌های زیستی باشد. 

این تغییر بسیار مهم است. در سال ۲۰۰۱ برای ایجاد اختلال در یک کشور لازم بود به یک هدف فیزیکی حمله شود؛ امروز برق، شبکه مخابرات، سیستم‌های مالی، داده‌های دولتی و حتی افکار عمومی خود به بخشی از میدان امنیتی تبدیل شده‌اند.

یک خطر تازه؛ اگر مردم حتی تصاویر واقعی را هم باور نکنند

یک تفاوت دیگر نیز وجود دارد که مستقیماً به خود حادثه مربوط نیست: در سال ۲۰۲۶ حتی ثبت واقعیت هم دشوارتر شده است.

تصاویر برخورد هواپیماها به برج‌های دوقلو در سال ۲۰۰۱ خیلی زود به اسناد تاریخی حادثه تبدیل شدند. اما در عصر هوش مصنوعی، انتشار گسترده تصاویر و ویدئوهای مصنوعی پدیده دیگری ایجاد کرده که متخصصان آن را «سود دروغگو» یا liar's dividend می‌نامند؛ یعنی وجود دیپ‌فیک‌ها این امکان را ایجاد می‌کند که حتی یک تصویر یا فیلم واقعی نیز با ادعای «این ساخته هوش مصنوعی است» زیر سؤال برود.

آسوشیتدپرس امسال درباره همین پدیده هشدار داده و نوشته است گسترش محتوای مصنوعی می‌تواند مرز میان سند واقعی و جعلی را چنان مخدوش کند که اعتماد عمومی به هر دو آسیب ببیند. 

اگر حادثه‌ای در مقیاس ۱۱ سپتامبر امروز رخ دهد، احتمالاً چند دقیقه بعد هزاران فیلم واقعی، قدیمی، دستکاری‌شده و کاملاً ساخته‌شده توسط هوش مصنوعی در کنار یکدیگر منتشر خواهند شد. در چنین فضایی، نبرد برای فهمیدن اینکه چه اتفاقی افتاده، ممکن است تقریباً همزمان با خود بحران آغاز شود.

۲۵ سال بعد؛ «فقدان تخیل» هنوز خطرناک است

کمیسیون بررسی ۱۱ سپتامبر بعدها یکی از دلایل شکست نهادهای آمریکایی در جلوگیری از حمله را «فقدان تخیل» توصیف کرد؛ به این معنا که اطلاعات و نشانه‌هایی وجود داشت، اما ساختار امنیتی نتوانست سناریویی را تصور کند که در آن هواپیمای مسافربری خودش به سلاح تبدیل شود.

۲۵ سال گذشته و بعید است مهاجمان بتوانند جهان را دقیقاً به همان شکل غافلگیر کنند. اما سؤال امروز چیز دیگری است: آیا دولت‌ها می‌توانند حمله‌ای را تصور کنند که هنوز نمونه‌اش را ندیده‌اند؟

شاید مهم‌ترین درس ۱۱ سپتامبر پس از یک ربع قرن همین باشد؛ بزرگ‌ترین تهدید آینده لزوماً شبیه بزرگ‌ترین تهدید گذشته نیست.